Kattaqörğon

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 246–247-b. — ziyouz.com

Kattaqörğon — Samarqand viloyatidagi şahar. Zarafşon vodiysida, Narpay kanalining çap sohilida, 485 m balandlikda. Kattaqörğon tumani hududida, t.y. stansiyasi. Samarqand ş.dan 88 km şim.-ğarbda. Yanv.ning örtaça t-rasi —2°, iyulniki 27,2°. Yillik yoğin 282 mm. Aholisi 76,3 ming kişi (2002).

Köpgina arxeologik qazilmalar qad. K.ning boy madaniyatidan darak beradi. 1908 y.da ötkazilgan arxeologik qazişmalar vaktida ossuariy (sopol tobut)lar topiladi. Ossuariylarda odam suyaklari va dafn marosimlaridagi diniy urf odatlarni tasvirlovçi rasmlar saqlanib kolgan. 1958 y.da K.dan 7 km ğarbdagi kondan yoğoç sandiq qoldiqlari çiqdi. Sandiqning mis bezaklarida qad. şahar madaniyatini aks ettiruvçi rasmlarni köriş mumkin. Jezdan işlangan qoraçiroq va ayollar taqinçoqlari topilgan. Makedoniyalik Iskandar Samarqandni vayron qilgandan keyin, K. ança muddat Suğdning siyosiy markazi bölib turgan. K.dan bir oz ğarbrokda qad. madaniyat öçoği bölgan Rabinjon ş. qoldiqlari aniqlandi. 12-a.da uni Xorazmşoh El Arslon egallagan. Hozirgi K. (eski şahar qismi) 17-a. ning sönggi çoragida barpo etilgan. 18-a.da K. ança katta şahar bölgan (170 ga joyni egallab, 25 guzarga bölingan). Şahar paxsa devor b-n öralib, 4 darvozasi bölgan. Masjidlar va diniy maktablar faoliyat körsatgan. Aholi ğişt pişiriş, kunjut va paxta yoğlari i.ç., paxta tozalaş, zargarlik, kosibçilik va b. hunarlar b-n şuğullangan. K. adabiy muhitiga mansub şoirlardan Şavqiy, Nodim, Xiromiy. Eşonxoja Vola, Miriy, Vidodiy, Dust va b. ijod qilgan. Q.ni rus bosqinçilari egallagunga ka-DaR (1868) şahar Buxoro amirligi tasarrufida bölgan. 19-a. oxirida Krasnovodsk (hoz. Turkmanistondagi Turkmanboşi ş.)— Samarqand t.y. qurilişi b-n şahar sanoati rivojlana boşladi. 1890 y. buğ dvigateli b-n işlaydigan paxta tozalaş va 1896 y. pressli yoğ z-dlari işga tuşdi.

K.da yoğ-moy, göşt, sut-moy, non, un k-tlari, paxtaçilik uçun maşinalar işlab çiqaradigan «Paxtamaş» z-di, ğişt, paxta tozalaş z-dlari, meva konservalaş, qandolatçilik, mahalliy sanoat korxonalari, ohak, mebel, badiiy kulolçilik sexlari, madaniy, savdo va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari işlab turibdi.

Şaharda bir qança quriliş taşkilotlari, avtokorxonalar, 18 umumiy ta'lim, musiqa maktablari, pedagogika, tijorat va tibbiyot kollejlari, transport, kasb-hunar va milliy hunarmandçilik litseylari, teatr, 6 madaniyat uyi, klublar, 15 kutubxona, madaniyat va istirohat boği, muzey, kasalxona, tuğruqxona, poliklinika va dorixonalar xizmat körsatmokda. K.dan Toşkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Buxoro va Zarafşon vodiysining boşqa şaharlari, Xorazm viloyati va Qoraqalpoğistonga avtobuslar qatnab turibdi. Toşkent — Nukus, Andijon — Duşanba temir yöl yönalişlari şahar orqali ötadi. K. yaqinida Kattaqörğon suv ombori qurilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАТТАҚЎРҒОН — Самарқанд вилоятидаги шаҳар. Зарафшон водийсида, Нарпай каналининг чап соҳилида, 485 м баландликда. Каттақўрғон тумани ҳудудида, т.й. станцияси. Самарқанд ш.дан 88 км шим.-ғарбда. Янв.нинг ўртача т-раси —2°, июлники 27,2°. Йиллик ёғин 282 мм. Аҳолиси 76,3 минг киши (2002).

Кўпгина археологик қазилмалар қад. К.нинг бой маданиятидан дарак беради. 1908 й.да ўтказилган археологик қазишмалар вактида оссуарий (сопол тобут)лар топилади. Оссуарийларда одам суяклари ва дафн маросимларидаги диний урф одатларни тасвирловчи расмлар сақланиб колган. 1958 й.да К.дан 7 км ғарбдаги кондан ёғоч сандиқ қолдиқлари чиқди. Сандиқнинг мис безакларида қад. шаҳар маданиятини акс эттирувчи расмларни кўриш мумкин. Жездан ишланган қорачироқ ва аёллар тақинчоқлари топилган. Македониялик Искандар Самарқандни вайрон қилгандан кейин, К. анча муддат Суғднинг сиёсий маркази бўлиб турган. К.дан бир оз ғарброкда қад. маданият ўчоғи бўлган Рабинжон ш. қолдиқлари аниқланди. 12-а.да уни Хоразмшоҳ Эл Арслон эгаллаган. Ҳозирги К. (эски шаҳар қисми) 17-а. нинг сўнгги чорагида барпо этилган. 18-а.да К. анча катта шаҳар бўлган (170 га жойни эгаллаб, 25 гузарга бўлинган). Шаҳар пахса девор б-н ўралиб, 4 дарвозаси бўлган. Масжидлар ва диний мактаблар фаолият кўрсатган. Аҳоли ғишт пишириш, кунжут ва пахта ёғлари и.ч., пахта тозалаш, заргарлик, косибчилик ва б. ҳунарлар б-н шуғулланган. К. адабий муҳитига мансуб шоирлардан Шавқий, Нодим, Хиромий. Эшонхожа Вола, Мирий, Видодий, Дуст ва б. ижод қилган. Қ.ни рус босқинчилари эгаллагунга ка-ДаР (1868) шаҳар Бухоро амирлиги тасарруфида бўлган. 19-а. охирида Красноводск (ҳоз. Туркманистондаги Туркманбоши ш.)— Самарқанд т.й. қурилиши б-н шаҳар саноати ривожлана бошлади. 1890 й. буғ двигатели б-н ишлайдиган пахта тозалаш ва 1896 й. прессли ёғ з-длари ишга тушди.

К.да ёғ-мой, гўшт, сут-мой, нон, ун к-тлари, пахтачилик учун машиналар ишлаб чиқарадиган «Пахтамаш» з-ди, ғишт, пахта тозалаш з-длари, мева консервалаш, қандолатчилик, маҳаллий саноат корхоналари, оҳак, мебель, бадиий кулолчилик цехлари, маданий, савдо ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари ишлаб турибди.

Шаҳарда бир қанча қурилиш ташкилотлари, автокорхоналар, 18 умумий таълим, мусиқа мактаблари, педагогика, тижорат ва тиббиёт коллежлари, транспорт, касб-ҳунар ва миллий ҳунармандчилик лицейлари, театр, 6 маданият уйи, клублар, 15 кутубхона, маданият ва истироҳат боғи, музей, касалхона, туғруқхона, поликлиника ва дорихоналар хизмат кўрсатмокда. К.дан Тошкент, Сирдарё, Жиззах, Самарқанд, Бухоро ва Зарафшон водийсининг бошқа шаҳарлари, Хоразм вилояти ва Қорақалпоғистонга автобуслар қатнаб турибди. Тошкент — Нукус, Андижон — Душанба темир йўл йўналишлари шаҳар орқали ўтади. К. яқинида Каттақўрғон сув омбори қурилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.