Kattaqörğon

Kattaqörğon — Samarqand viloyatidagi şahar. Zarafşon vodiysida, Narpay kanalining çap qirğoğida, dengiz sathidan 485 m balandlikda joylaşgan. Samarqanddan 88 km şimoli-ğarbda, Toşkent–Kogon temir yöl liniyasidagi stansiya. Rusça Vikipediyaga köra, nomi «katta qörğon» degan ma'noni bildiradi va şahar Samarqand viloyatidagi aholisi eng köp ikkinçi şahar hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati −2°, iyulniki 27,2°, yillik yoğin 282 mm. Şahardan janubda Kattaqörğon suv ombori joylaşgan; Rusça Vikipediyada u «Özbek dengizi» nomi bilan ham tilga olinadi. 2002-yilda şahar aholisi 76,3 ming kişi bölgan; Rusça Vikipediya 2017-yil uçun 80 ming kişi atrofidagi raqamni keltiradi.

Arxeologik topilmalar bu yerda qadimdan rivojlangan madaniyat bölganidan dalolat beradi. ÖzME'ga köra, 1908-yildagi qazişmalarda ossuariylar — suyak saqlaş uçun işlatilgan sopol tobutlar topilgan; ularda odam suyaklari va dafn marosimini tasvirlovçi rasmlar saqlangan. 1958-yilda şahardan 7 km ğarbda mis bezakli yoğoç sandiq qoldiqlari, jezdan yasalgan çiroq va ayollar taqinçoqlari topilgan. ÖzME Makedoniyalik Iskandar Samarqandni vayron qilgandan keyin bu joy bir muddat Suğdning siyosiy markazi bölganini yozadi. Şahardan biroz ğarbda qadimiy Rabinjon şahri xarobalari aniqlangan; uni XII asrda Xorazmşoh El Arslon egallagan. Rusça Vikipediyaga köra, Rabinjon XII asrda vayron bölgan, yaqin atrofda esa Kuşoniya degan qadimiy şahar ham joylaşgan.

Hozirgi şaharning eng eski qismi XVII asrning sönggi çoragida barpo etilgan; Rusça Vikipediya 1683–1684-yillarni körsatadi va şahar asosçilari sifatida rivoyatlardagi Söfi Olloyor va Farhod otaliq nomlarini tilga oladi. ÖzME'ga köra, XVIII asrda Kattaqörğon 170 gektar maydonni egallagan, 25 guzarga bölingan, paxsa devor bilan öralgan va 4 ta darvozaga ega bölgan. Aholi ğişt pişiriş, kunjut va paxta moyi tayyorlaş, zargarlik va kosibçilik bilan şuğullangan. Şaharning adabiy muhitida Şavqiy, Nodim, Xiromiy, Miriy, Vidodiy kabi şoirlar ijod qilgan.

1868-yilgaça şahar Buxoro amirligi tarkibida bölgan, söng Rossiya imperiyasi qöşinlari tomonidan egallangan. XIX asr oxirida Krasnovodsk–Samarqand temir yöli qurilgaç, sanoat rivojlana boşlagan: 1890-yilda buğ dvigatelli paxta tozalaş, 1896-yilda presslab moy oladigan zavodlar işga tuşgan.

ÖzME'ga köra, şaharda yoğ-moy, göşt, sut, non va un kombinatlari, paxtaçilik maşinalari işlab çiqaradigan «Paxtamaş» zavodi, ğişt va paxta tozalaş zavodlari, meva konservalaş va qandolatçilik korxonalari, badiiy kulolçilik sexlari işlagan. Rusça Vikipediya bularga issiqlik elektr markazi, ipak qurti uruği (grena) tayyorlaydigan zavod va volfram boyitiş korxonasini qöşadi.

Şaharda pedagogika, tibbiyot va boşqa kollejlar, litseylar, teatr, kutubxonalar, muzey hamda madaniyat va istirohat boği bor. Rusça Vikipediyaga köra, «Majidiy» özbek drama teatri faoliyat körsatadi, 2021-yilda esa Samarqand davlat universitetining filiali oçilgan. Toşkent–Nukus va Andijon–Duşanbe yönalişidagi poyezdlar şahar orqali ötadi, avtobuslar uni viloyat va respublikaning köplab şaharlari bilan boğlaydi.