Kauçuk
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 253–254-b. — ziyouz.com
Kauçuk (tupi tilida «kau» — daraxt va «uçu» — oqmoq) — rezina va rezina buyumlari tayyorlaşda işlatiladigan elastik material. Tabiiy va sun'iy (sintetik) xillarga bölinadi.
Tabiiy K. — asosan, braziliya geveya daraxtining sutsimon şirasi — lateks va kauçukli daraxtlardan olinadi. Olingan lateks kayta işlanib, xom — texnik K. hosil qilinadi. Uning tarkibida 93—94% K., 2,4—2,9% oqsil, 0,3% kul, 0,3% kand moddalari va 2,5—3% smola bor. Toza tabiiy K. yuqori molekulali töyinmagan uglevodorod, tarkibi (C5H8)p. Mol. m. 150 mingdan 500 minggaça boradi, zanjirining uz. 10000— 40000 A, köndalang kesimi 1,5—3 A gaça. Tabiiy K. molekulasining bu kattaligi va şakli uning eng muhim xususiyati elastikligini körsatadi. Tabiiy K. yoğ va aromatik uglevodorodlarda va ularning hosilalarida, mas, benzin, benzol, xloroformlarda erib, yopişqoq eritma yelim hosil qiladi. Tabiiy K. töyinmagan birikma bölgani uçun vodorod, galogenlar, oltingugurt va kislorod b-n reaksiyaga kirişadi. Natijada uning eruvçanligi, mustahkamligi, elastikligi va b. fizik, mexanik xossalari özgaradi. Xom K. oltingugurt b-n reaksiyaga kirişib yuqori sifatli rezinaga (q. Vulkanizatsiya) aylanadi. Tabiiy K., odatda, amorf holatda böladi, lekin vaqt ötişi b-n kristallanişi mumkin. Yuqori elastikligi, suv va gaz ötkazmasligi, elektroizolyatsion xususiyati va yemiruvçi muhitlarga çidamliligi tufayli K. texnika va turmuşda köp işlatiladi. Indoneziya, Malayziya, Tailand, Hindiston, Xitoy, Şri Lanka va Vyetnamda tabiiy K. köp işlab çiqariladi. Sintetik K. — sun'iy yöl b-n rezina olinadigan yuqori polimer material (elastomer). Sintetik K. turli birikmalarni polimerlab va sopolimerlab olinadi. Suyuq K.lar, ularning suvdagi dispersiyasi (sintetik latekslar), şuningdek, polimerlaniş jarayonida yoğ, qorakuya va b. töldiruvçilar qöllab olinadigan K. ham sintetik K.dir Ba'zi sintetik K.larni olişda uglevodorodlarning bifunksional hosilalarini polikondensatlaş usuli qöllaniladi. Sintetik K. oliş 2 asosiy jarayon: monomer (kauçogen)lar tayyorlaş va ularni polimerlaş yoki polikondensatlaşdan iborat. Butadiyen, stirol, izopren, xlorpren, izobutilen, akrilonitril (vinil sianid) va b. kauçogenlar sifatida işlatiladi. Kauçogenlarning özi esa neft krekingi gazi, tabiiy va yölakay gazlar, etil spirtidan olinadi. Kauçogenlarni polimerlaş jarayonida monomerlar katalizator (mas, natriy metali) iştirokida (monomerning özi yoki eritmasi, suvli emulsiyasi) qizdiriladi. Polimerlaşda emulsiya polimer suspenziyaga, ya'ni sintetik lateksga aylangaç, koagulyatsiyalanadi. Ajralib çiqqan K. yuvib quritiladi. Hoz. sintetik K.ning 20 ga yaqin turi işlab çiqariladi. Bulardan butadiyen K., butadiyennitrilakril K., butil K.ning sanoatdagi ahamiyati katta. Sintetik K.ning köp turlari tabiiy K. singari vulkanizatsiyalanib, yuqori elastik yoki qattiq materialga aylanadi. Asosi kremniy, uglerod, kislorod atomlari zanjiridan iborat. K.ka öxşaş elastik materiallar (issiqqa çidamli silikon K., q. Kremniyorganik birikmalar) yoki uglerod va oltingugurt atomlaridan iborat polisulfid K., polifosfonitrilxlorid, polidixlorfosfezen va ayrim polixlorvinil smolalar ham sintetik K.ka kiradi. Sintetik K. yog va b. organik moddalarga (mas, butadiyen - nitril kauçuklar), issiq va sovuqqa (mas, kremniy organik kauçuklar) çidamli bölişi kerak.
Ba'zi sintetik K.lar texnik xossalari (mas, issiqqa, erituvçilarga, yemiruvçi muhitlarga va işqalanişga, yoruğlik va ozon ta'siriga çidamliligi, gaz ötkazmasligi va b.)ga köra, tabiiy K.dan afzal. Sinetik K.lardan 50 mingga yaqin nomda mahsulotlar işlab çiqariladi. Birinçi sintetik K.ni 1879 y. G. Buşarda (Fransiya) olgan; sanoat miqyosida i.ç.ni S.V.Lebedev (Rossiya) 1932 y.da yölga qöydi. Sintetik K. oliş iklim va geografik şaroitlarga boğliq bölmaganligi, mehnat unumdorligining yuqoriligi va arzon xom aşyo bazasining mavjudligi tufayli katta iktisodiy foyda beradi. K. şina, amortizatorlar, yelimlar, sanitariya-gigiyena mahsulotlari va b. işlab çiqarişda qöllaniladi. Jahon miqyosida har yili 16,5 mln.t K. (4,5 mln.t tabiiy va 12 mln.t sintetik K.) işlab çiqariladi.
Ad,: Dogadkin B.A., Donsov K.A., Şerşne v V.A., Ximiya elastomerov, 2 izd., M., 1981; Sintetiçeskiy kauçuk, 2 izd., L., 1983.
Niğmat Aşurov.
Q.: Vulkanizatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАУЧУК (тупи тилида «кау» — дарахт ва «учу» — оқмоқ) — резина ва резина буюмлари тайёрлашда ишлатиладиган эластик материал. Табиий ва сунъий (синтетик) хилларга бўлинади.
Табиий К. — асосан, бразилия гевея дарахтининг сутсимон шираси — латекс ва каучукли дарахтлардан олинади. Олинган латекс кайта ишланиб, хом — техник К. ҳосил қилинади. Унинг таркибида 93—94% К., 2,4—2,9% оқсил, 0,3% кул, 0,3% канд моддалари ва 2,5—3% смола бор. Тоза табиий К. юқори молекулали тўйинмаган углеводород, таркиби (С5Н8)п. Мол. м. 150 мингдан 500 минггача боради, занжирининг уз. 10000— 40000 А, кўндаланг кесими 1,5—3 А гача. Табиий К. молекуласининг бу катталиги ва шакли унинг энг муҳим хусусияти эластиклигини кўрсатади. Табиий К. ёғ ва ароматик углеводородларда ва уларнинг ҳосилаларида, мас, бензин, бензол, хлороформларда эриб, ёпишқоқ эритма елим ҳосил қилади. Табиий К. тўйинмаган бирикма бўлгани учун водород, галогенлар, олтингугурт ва кислород б-н реакцияга киришади. Натижада унинг эрувчанлиги, мустаҳкамлиги, эластиклиги ва б. физик, механик хоссалари ўзгаради. Хом К. олтингугурт б-н реакцияга киришиб юқори сифатли резинага (қ. Вулканизация) айланади. Табиий К., одатда, аморф ҳолатда бўлади, лекин вақт ўтиши б-н кристалланиши мумкин. Юқори эластиклиги, сув ва газ ўтказмаслиги, электроизоляцион хусусияти ва емирувчи муҳитларга чидамлилиги туфайли К. техника ва турмушда кўп ишлатилади. Индонезия, Малайзия, Таиланд, Ҳиндистон, Хитой, Шри Ланка ва Вьетнамда табиий К. кўп ишлаб чиқарилади. Синтетик К. — сунъий йўл б-н резина олинадиган юқори полимер материал (эластомер). Синтетик К. турли бирикмаларни полимерлаб ва сополимерлаб олинади. Суюқ К.лар, уларнинг сувдаги дисперсияси (синтетик латекслар), шунингдек, полимерланиш жараёнида ёғ, қоракуя ва б. тўлдирувчилар қўллаб олинадиган К. ҳам синтетик К.дир Баъзи синтетик К.ларни олишда углеводородларнинг бифункционал ҳосилаларини поликонденсатлаш усули қўлланилади. Синтетик К. олиш 2 асосий жараён: мономер (каучоген)лар тайёрлаш ва уларни полимерлаш ёки поликонденсатлашдан иборат. Бутадиен, стирол, изопрен, хлорпрен, изобутилен, акрилонитрил (винил цианид) ва б. каучогенлар сифатида ишлатилади. Каучогенларнинг ўзи эса нефть крекинги гази, табиий ва йўлакай газлар, этил спиртидан олинади. Каучогенларни полимерлаш жараёнида мономерлар катализатор (мас, натрий метали) иштирокида (мономернинг ўзи ёки эритмаси, сувли эмульсияси) қиздирилади. Полимерлашда эмульсия полимер суспензияга, яъни синтетик латексга айлангач, коагуляцияланади. Ажралиб чиққан К. ювиб қуритилади. Ҳоз. синтетик К.нинг 20 га яқин тури ишлаб чиқарилади. Булардан бутадиен К., бутадиеннитрилакрил К., бутил К.нинг саноатдаги аҳамияти катта. Синтетик К.нинг кўп турлари табиий К. сингари вулканизацияланиб, юқори эластик ёки қаттиқ материалга айланади. Асоси кремний, углерод, кислород атомлари занжиридан иборат. К.ка ўхшаш эластик материаллар (иссиққа чидамли силикон К., қ. Кремнийорганик бирикмалар) ёки углерод ва олтингугурт атомларидан иборат полисульфид К., полифосфонитрилхлорид, полидихлорфосфезен ва айрим полихлорвинил смолалар ҳам синтетик К.ка киради. Синтетик К. ёг ва б. органик моддаларга (мас, бутадиен - нитрил каучуклар), иссиқ ва совуққа (мас, кремний органик каучуклар) чидамли бўлиши керак.
Баъзи синтетик К.лар техник хоссалари (мас, иссиққа, эритувчиларга, емирувчи муҳитларга ва ишқаланишга, ёруғлик ва озон таъсирига чидамлилиги, газ ўтказмаслиги ва б.)га кўра, табиий К.дан афзал. Синетик К.лардан 50 мингга яқин номда маҳсулотлар ишлаб чиқарилади. Биринчи синтетик К.ни 1879 й. Г. Бушарда (Франция) олган; саноат миқёсида и.ч.ни С.В.Лебедев (Россия) 1932 й.да йўлга қўйди. Синтетик К. олиш иклим ва географик шароитларга боғлиқ бўлмаганлиги, меҳнат унумдорлигининг юқорилиги ва арзон хом ашё базасининг мавжудлиги туфайли катта иктисодий фойда беради. К. шина, амортизаторлар, елимлар, санитария-гигиена маҳсулотлари ва б. ишлаб чиқаришда қўлланилади. Жаҳон миқёсида ҳар йили 16,5 млн.т К. (4,5 млн.т табиий ва 12 млн.т синтетик К.) ишлаб чиқарилади.
Ад,: Догадкин Б.А., Донцов К.А., Шершне в В.А., Химия эластомеров, 2 изд., М., 1981; Синтетический каучук, 2 изд., Л., 1983.
Ниғмат Ашуров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.