Kavardon

Kavardon — qad. şahar xarobasi (mil.1 —13-a. boşi) Toşkent ş.dan 25 km şarkda, Çirçiqning çap qirğoğidagi qad. özani sohilidagi (hoz. Qorasuv va Hamdam kanali yoqalari) hoz. Kavardon qişloği maydonida, Yuqori Çirçiq va Parkent tumanlari çegarasida joylaşgan. Şaharning umumiy mayd. 75 ga teng bölib, şahriston va arkdan taşkil topgan. Şaharni bir neça darvozalari bölib, ular orqali yönalgan keng köçalar markazga olib borgan. Arab tarixçilaridan Istaxriy, Muqaddasiy (9—10-a.lar) asarlarida bu şahar «Kabrana», «Kabarna» deb tilga olingan. Yodgorlik xarobalari ilk bor 1972 y. Hamdam kanalini ta'mirlaş işlari vaqtida Yu. F. Buryakov rahbarligidagi Çoç-Iloq otryadi tomonidan aniklangan. 1973 y.dan tanaffuslar b-n arxeologik qazişma işlari olib borilgan. 2001 y.dan esa Ö. Islomov boşçiligidagi Parkent otryadi qazişma işlarini davom ettirmoqda. Qazişmalar natijasida şahar arkining (hoz. uning xarobalari Xontepa deb ataladi) şim. dagi pastki madaniy qatlamlardan Burganli madaniyatita oid (mil. av. 8—7-a. lar) yertöla, öçoq xarobalari, uy-rözğor idişlari (köza, tovoq, qozon kabi) parçalari topilgan. Keyingi qatlamlardan olingan ma'lumotlar bu yodgorlikka qandaydir sabablarga köra, uzoq muddatli tanaffusdan keyingi hayot mil. 1—2-a.lardan boşlanganligidan dalolat beradi. Şahar arki töğri törtburçak (60x50x14 m) şaklda, madaniy qatlami 8 m ga yaqin, şim. va jan. tomondan darvozalari bölgan. Qazişma natijasida paxsa va xom ğiştdan qurilgan bir neçta xonali ibodatxona bölganligi aniqlandi. Ibodatxonaning bir katta zali markazida otaşgoh qoldiqlari topildi. 3—4-a.larga oid bu ibodatxona xarobaga uçragaç, uning örnida keyingi asrlarda yangi ibodatxona qurilgan va u ham kuçli yonğin natijasida vayron bölgaç, uning örnida 8 ta töğri törtburçak xonalardan iborat bölgan novus qurilgan. 5—6-a.larda şahar mavqei pasaygan. Şahar maydonida bu davrlarda turli körinişlardagi novuslar (otaşparastlarning qad. maqbaralari), kenotaflar paydo bölgan. Ular içida, ark xarobalarida köp xonali novus öziga xosdir. Uni böyi 19 m, eni 17,5 m bölib, taşqi devorlarining qalinligi 3 m, içki devorlari 1,5 m dan bölgan. Barça qurilgan bu xilxonalar paxsa, xom ğiştdan işlangan bölib, ğiştlar ustiga turli belgilar barmoq yordamida çizilgan. 7—8-a. boşlarida şahar Çoç viloyatidagi yirik şaharlar qatoridan joy olgan, tanga pullar zarb qilina boşlagan, şunday noyob mis tangalarning birini (aylanasi 20 mm, oğirligi 1,6 g) oldi tomonida toj kiygan hokim, uni aylanasi böylab 15 harfdan iborat bölgan «Kavirad Kabarna hokimi» degan jumla suğd yozuvida bitilgan. K.da kulolçilik sohasida yuqori yutuqlarga erişilganligidan va bu maqsulotga bölgan talabni içki va taşqi savdoda ösib borganligidan dalolat beradi. K. 13-a. boşida möğullar tomonidan vayron qilingan. Ötkir Alimov, Kobil Alimov.