Kavkaz
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14–15-b. — ziyouz.com
Kavkaz — Qora, Azov va Kaspiy dengizlari orasidagi hudud (nomining kelib çiqişi hozirça aniqlanmagan; ehtimol u Qora dengiz jan. sohilida qad. yaşagan «kavkaz» xalqining nomidan bölsa kerak, deb taxmin qilinadi; K. atamasi dastlab mil.av. 479 y.da yunon dramaturgi Esxilning «Zanjirband Prometey» tragediyasida qayd etilgan). Şim.da Kuma-Maniç botiğidan jan.da tabiiy geografik va geologik jihatdan şartli ravişda Zakavkazye respublikalarining Turkiya va Eron b-n bölgan davlat çegaralarigaça çözilgan. Mayd. 500 ming km2. Şimoliy Kavkaz va Zakavkazyega bölinadi. Ular örtasidagi çegara Katta Kavkazning Boş (yoki Suvayirğiç) tizmasidan ötadi. Relyefi, asosan, toğlardan iborat. Taman ya.o.dan Apşeron ya.o. gaça Katta Kavkaz toğlari çözilgan. Bu toğlarning şim. etaklaridan Kuma-Maniç botiğigaça bölgan hudud Kavkazoldi deyiladi. Katta Kavkazdan jan. da Kolxida va Kura-Arake pasttekisliklari bor. K.ning jan.-şarqida burmali Toliş toğlari (bal. 2477 m gaça) va Lenkoran pasttekisligi joylaşgan. K. janubining örta va ğarbiy qismlarini Zakavkazye toğligi egallagan. K. Örta dengiz geosinklinal mintaqasiga kiradi. Orografiyasida Kavkazoldi yoş platformasi (plitasi), Katta K. megantiklinoriysi, Rioni-Kura toğ oraliği bukilmalari zonasi va Kiçik K. megantiklinoriysi ajralib turadi. Kavkazoldi plitasi şim.-ğarbiy qismining zamini tokembriy Ukraina kristalli massivining yer tagidagi jan.- şarqiy davomi. Kavkazoldining qolgan qismi örta paleozoy burmali zaminiga mansub. Kavkazoldi çökindi jinslar qoplami miotsengaça töplana borgan. Miotsen oxirida Stavropol qirlari kötarilib, Azov-Kuban botiğini Terek-Kuma botiğidan ajratib qöygan. Pliotsen oxirida Terek va Sunja tizmalarining antiklinal zonalari paydo bölgan. Katta K. markaziy qismining şim. yon bağri Kavkazoldi plitasining çekkasi bölib, bu yerda yangi tektonik harakatlar bölib turadi. Janubroqda Yon tizmaning intensiv gersin burmalaniş zonasi Pşekiş-Tirniauz yoriklari zonasidan ajralgan. Yanada janubrokda, boş tizma zonasida gersin metamorfik majmuasi kötarilgan. Rioni-Kura toğ oraliği bukilmalari zonasi va Kiçik K. megantiklinoriysining zaminini yuqori tokembriy — quyi kembriy metamorfik majmuasi taşkil qilgan. K. har xil foydali kazilmalarga boy. Boş tizma va Katta K.ning jan. yon bağrida, Kiçik K.da rangli metall konlari, Şim. Osetiya-Alaniya, Gruziyada qörğoşin va rux, Kabarda-Balkariya va Zangezur (Armaniston)da mis va molibden, Ozarbayjonda temir rudasi, alunit, Tkibuli, Tkvarçelida toşkömir, Çiaturada marganets konlari bor. Ozarbayjon, Çeçeniston-Içkeriya, Inguşiya, Doğiston respublikalari, Krasnodar va Stavropol ölkalarida neft qazib olinadi. K. turli xil mineral suv, binokorlik materiallari va b. minerallarga boy. K. mö'tadil va subtropik iqlim mintaqasi çegarasida. Yanv.ning örtaça t-rasi Kavkazoldida —2, —5°, Ğarbiy Zakavkazye (Kolxida pasttekisligi)da 4,5—6°, Şarqiy Zakavkazye (Kura-Araks va Lenkoran pasttekisligi)da 1—3,3°. Iyulning örtaça t-rasi ğarbida 23—24°, şarqida 25—29°. Yillik yoğin şarqida 200—400 mm, ğarbida 1200—1800 mm. Ğarbiy va Markaziy K. yon bağirlariga 2500 mm dan 4000 mm gaça yoğin tuşadi. Katta K.da muzlik köp. Umumiy soni 2200 dan ziyod, mayd. 1428 km2. K. daryolari Kaspiy (Kura va irmoği Araks, Sulak, Terek, Kuma), Kora dengiz (Rioni, Inguri va b.) va Azov dengizlari (Kuban) havzalariga mansub. K. daryolarida köplab GES qurilgan (Kurada Mingeçaur va Zemo-Avçala GESlar, Katta K. daryolarida Xrami, Rioni va b. GESlar). Eng yirik köli — Sevan. Kavkazoldining tekislik landşaftlari mö'tadil mintaqaga, Zakavkazye esa subtropik mintaqaga kiradi. Ğarbiy va Örta Kavkazoldining landşaftlari daştdan iborat. Stavropol kirlarining balandroq qismlari, Mineralniye Vodi atroflari, Sunja tizmasining ğarbiy qismlari va Katta K. ning kiya tekisliklarini örmonli daşt egallagan. Şarqiy Kavkazoldida oç tusli kaştan tuproqlardagi şuvoqli çala çöl lanşafti zonal landşaftdir. Kura-Araks pasttekisligining çala çöllarida onda-sonda şörxok çöldar ham uçraydi. Kolxida va Lenkoran pasttekisliklarida nam subtropik landşaftlari tarqalgan. Katta K. jan. yon bağrining quyi qismi, Kiçik K. ning şim. yon bağri va Toliş toğlarida subtropik örmon landşaftlari bor. K. toğlarida toğ-örmon landşaftlari hukmron. Şarkay K. (Doğiston) va, qisman, Markaziy K., Armaniston toğligining lava platolari va tekisliklarida toğ-daşt landşaftlari uçraydi. Katta K. ning eng baland çöqqilarida glyatsialnival landşaftlari tarqalgan. K.da Kavkaz, Teberda, Ritsa, Dili-jon va b. qöriqxonalar bor. K.da Rossiya Federatsiyasi xududining bir qismi, Ozarbayjon, Armaniston, Gruziya, Turkiyaning şarqiy va Eronning şim.-ğarbiy qismi joylaşgan. K.da yirik kurort r-nlari, Kavkaz Mineral Suvlari, Qora dengiz böyi kurortlari, turizm va alpinizm markazlari bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАВКАЗ — Қора, Азов ва Каспий денгизлари орасидаги ҳудуд (номининг келиб чиқиши ҳозирча аниқланмаган; эҳтимол у Қора денгиз жан. соҳилида қад. яшаган «кавказ» халқининг номидан бўлса керак, деб тахмин қилинади; К. атамаси дастлаб мил.ав. 479 й.да юнон драматурги Эсхилнинг «Занжирбанд Прометей» трагедиясида қайд этилган). Шим.да Кума-Манич ботиғидан жан.да табиий географик ва геологик жиҳатдан шартли равишда Закавказье республикаларининг Туркия ва Эрон б-н бўлган давлат чегараларигача чўзилган. Майд. 500 минг км2. Шимолий Кавказ ва Закавказьега бўлинади. Улар ўртасидаги чегара Катта Кавказнинг Бош (ёки Сувайирғич) тизмасидан ўтади. Рельефи, асосан, тоғлардан иборат. Тамань я.о.дан Апшерон я.о. гача Катта Кавказ тоғлари чўзилган. Бу тоғларнинг шим. этакларидан Кума-Манич ботиғигача бўлган ҳудуд Кавказолди дейилади. Катта Кавказдан жан. да Колхида ва Кура-Араке пасттекисликлари бор. К.нинг жан.-шарқида бурмали Толиш тоғлари (бал. 2477 м гача) ва Ленкоран пасттекислиги жойлашган. К. жанубининг ўрта ва ғарбий қисмларини Закавказье тоғлиги эгаллаган. К. Ўрта денгиз геосинклиналь минтақасига киради. Орографиясида Кавказолди ёш платформаси (плитаси), Катта К. мегантиклинорийси, Риони-Кура тоғ оралиғи букилмалари зонаси ва Кичик К. мегантиклинорийси ажралиб туради. Кавказолди плитаси шим.-ғарбий қисмининг замини токембрий Украина кристалли массивининг ер тагидаги жан.- шарқий давоми. Кавказолдининг қолган қисми ўрта палеозой бурмали заминига мансуб. Кавказолди чўкинди жинслар қоплами миоценгача тўплана борган. Миоцен охирида Ставрополь қирлари кўтарилиб, Азов-Кубань ботиғини Терек-Кума ботиғидан ажратиб қўйган. Плиоцен охирида Терек ва Сунжа тизмаларининг антиклиналь зоналари пайдо бўлган. Катта К. марказий қисмининг шим. ён бағри Кавказолди плитасининг чеккаси бўлиб, бу ерда янги тектоник ҳаракатлар бўлиб туради. Жануброқда Ён тизманинг интенсив герцин бурмаланиш зонаси Пшекиш-Тирниауз ёриклари зонасидан ажралган. Янада жануброкда, бош тизма зонасида герцин метаморфик мажмуаси кўтарилган. Риони-Кура тоғ оралиғи букилмалари зонаси ва Кичик К. мегантиклинорийсининг заминини юқори токембрий — қуйи кембрий метаморфик мажмуаси ташкил қилган. К. ҳар хил фойдали казилмаларга бой. Бош тизма ва Катта К.нинг жан. ён бағрида, Кичик К.да рангли металл конлари, Шим. Осетия-Алания, Грузияда қўрғошин ва рух, Кабарда-Балкария ва Зангезур (Арманистон)да мис ва молибден, Озарбайжонда темир рудаси, алунит, Ткибули, Ткварчелида тошкўмир, Чиатурада марганец конлари бор. Озарбайжон, Чеченистон-Ичкерия, Ингушия, Доғистон республикалари, Краснодар ва Ставрополь ўлкаларида нефть қазиб олинади. К. турли хил минерал сув, бинокорлик материаллари ва б. минералларга бой. К. мўътадил ва субтропик иқлим минтақаси чегарасида. Янв.нинг ўртача т-раси Кавказолдида —2, —5°, Ғарбий Закавказье (Колхида пасттекислиги)да 4,5—6°, Шарқий Закавказье (Кура-Аракс ва Ленкоран пасттекислиги)да 1—3,3°. Июлнинг ўртача т-раси ғарбида 23—24°, шарқида 25—29°. Йиллик ёғин шарқида 200—400 мм, ғарбида 1200—1800 мм. Ғарбий ва Марказий К. ён бағирларига 2500 мм дан 4000 мм гача ёғин тушади. Катта К.да музлик кўп. Умумий сони 2200 дан зиёд, майд. 1428 км2. К. дарёлари Каспий (Кура ва ирмоғи Аракс, Сулак, Терек, Кума), Кора денгиз (Риони, Ингури ва б.) ва Азов денгизлари (Кубань) ҳавзаларига мансуб. К. дарёларида кўплаб ГЭС қурилган (Курада Мингечаур ва Земо-Авчала ГЭСлар, Катта К. дарёларида Храми, Риони ва б. ГЭСлар). Энг йирик кўли — Севан. Кавказолдининг текислик ландшафтлари мўътадил минтақага, Закавказье эса субтропик минтақага киради. Ғарбий ва Ўрта Кавказолдининг ландшафтлари даштдан иборат. Ставрополь кирларининг баландроқ қисмлари, Минеральние Води атрофлари, Сунжа тизмасининг ғарбий қисмлари ва Катта К. нинг кия текисликларини ўрмонли дашт эгаллаган. Шарқий Кавказолдида оч тусли каштан тупроқлардаги шувоқли чала чўл ланшафти зонал ландшафтдир. Кура-Аракс пасттекислигининг чала чўлларида онда-сонда шўрхок чўлдар ҳам учрайди. Колхида ва Ленкоран пасттекисликларида нам субтропик ландшафтлари тарқалган. Катта К. жан. ён бағрининг қуйи қисми, Кичик К. нинг шим. ён бағри ва Толиш тоғларида субтропик ўрмон ландшафтлари бор. К. тоғларида тоғ-ўрмон ландшафтлари ҳукмрон. Шаркай К. (Доғистон) ва, қисман, Марказий К., Арманистон тоғлигининг лава платолари ва текисликларида тоғ-дашт ландшафтлари учрайди. Катта К. нинг энг баланд чўққиларида гляциалнивал ландшафтлари тарқалган. К.да Кавказ, Теберда, Рица, Дили-жон ва б. қўриқхоналар бор. К.да Россия Федерацияси худудининг бир қисми, Озарбайжон, Арманистон, Грузия, Туркиянинг шарқий ва Эроннинг шим.-ғарбий қисми жойлашган. К.да йирик курорт р-нлари, Кавказ Минерал Сувлари, Қора денгиз бўйи курортлари, туризм ва альпинизм марказлари бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.