Kavkaz

Kavkaz — Qora, Azov va Kaspiy dengizlari oraliğida joylaşgan, asosan toğli tabiiy-geografik mintaqa. U Yevropa bilan Osiyo tutaşgan joyda yotadi va ğarbdan Qora dengiz, şarqdan Kaspiy dengizi bilan çegaralanadi. ÖzME'ga köra mintaqaning maydoni 500 ming km² atrofida; rusça Vikipediya esa Kavkazorti davlatlari va Rossiyaning Kavkaz bilan boğliq hududlari birgalikda taxminan 440 ming km² ni taşkil etişini qayd etadi. Bugungi siyosiy xaritada Kavkaz hududi Rossiya, Gurjiston, Ozarbayjon va Armaniston örtasida bölingan; Turkiyaning şarqiy va Eronning şimoli-ğarbiy viloyatlari ham ba'zan şu mintaqaga qöşib qaraladi.12

ÖzME'ga köra nomning kelib çiqişi aniq emas: u Qora dengizning janubiy sohilida qadimda yaşagan qandaydir xalq nomidan olingan bölişi mumkin, deb taxmin qilinadi. Bu nom yunon dramaturgi Esxilning «Zanjirband Prometey» tragediyasida uçraydi — ÖzME bu asarni miloddan avvalgi 479-yilga oid deb körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra, nomni Gerodot ham tilga olgan, uning etimologiyasi böyiça olimlar orasida yakdil fikr yöq. Inglizça Vikipediya rimlik Pliniy Katta Kavkaz nomini skifça «Kroukasis» — «qor bilan yaltiraydigan» degan söz bilan boğlaganini eslatadi; boşqa farazlar uni hind-yevropaça «baland» ma'nosidagi ildiz yoki «çağalaylar toği» degan ma'no bilan izohlaydi.

Mintaqa an'anaviy ravişda Şimoliy Kavkaz va Kavkazortiga ajratiladi; ular örtasidagi çegara Katta Kavkazning Boş (Suvayirğiç) tizmasi böylab ötadi. ÖzME va rusça Vikipediya şimoldan janubga qarab törtta yirik qismni ajratadi:

• Kavkazoldi tekisligi — Kuma-Maniç botiğidan Katta Kavkaz etaklarigaça çözilgan; uning tarkibida Stavropol qirlari bor.
• Katta Kavkaz — Taman yarim orolidan Apşeron yarim oroligaça çözilgan asosiy toğ tizimi. Rusça Vikipediyaga köra uning eng baland çöqqisi — Elbrus (5642 m); Kazbek, Şxara, Dixtau kabi bir neça çöqqi 5000 m dan oşadi.
• Kavkazorti pastliklari — ğarbda nam Kolxida pasttekisligi, şarqda quruq Kura-Araks pasttekisligi.
• Kavkazorti toğligi — Kiçik Kavkaz va Armaniston toğligining şimoliy qismi; janubi-şarqda Toliş toğlari va Lenkoran pasttekisligi joylaşgan.

ÖzME'ga köra Kavkaz Örta dengiz geosinklinal mintaqasiga mansub. Rusça Vikipediya uni Alp-Himolay harakatçan mintaqasi tarkibida körsatadi: toğlarning kötarilişi va pastliklarning çökişi davom etayotgani uçun mintaqa seysmik jihatdan faol, 1988-yilda Armaniston toğligida halokatli zilzila sodir bölgan.

Kavkaz mö'tadil va subtropik iqlim mintaqalari çegarasida yotadi. ÖzME ma'lumotiga köra, yillik yoğin miqdori şarqda 200–400 mm atrofida bölsa, ğarbiy yon bağirlarda 2500–4000 mm gaça yetadi. Katta Kavkazda 2200 dan ortiq muzlik bor, ularning umumiy maydoni 1428 km² atrofida. Daryolar Kaspiy (Kura, Araks, Terek, Sulak, Kuma), Qora dengiz (Rioni, Inguri) va Azov dengizi (Kuban) havzalariga tegişli; eng katta köl — Sevan. Köp daryolarda gidroelektr stansiyalari qurilgan.

Landşaftlar xilma-xil: Kavkazoldida daşt va örmonli daşt, şarqda çala çöllar, Kolxida va Lenkoran pastliklarida nam subtropik örmonlar, toğlarda esa örmon, toğ-daşt va baland çöqqilarda muzlik landşaftlari uçraydi. Mintaqada Kavkaz, Teberda, Ritsa kabi qöriqxonalar bor.

ÖzME'ga köra Kavkaz rangli metallar (qörğoşin, rux, mis, molibden), marganets, toşkömir va temir rudasi konlariga boy; Ozarbayjon, Çeçeniston, Doğiston va Krasnodar ölkasida neft qazib olinadi. Mineral suvlar köpligi tufayli bu yerda yirik kurort hududlari — Kavkaz Mineral Suvlari va Qora dengiz böyi kurortlari şakllangan; toğlar alpinizm va turizm markazi hisoblanadi.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, Kavkazda 50 ga yaqin xalq yaşaydi va mintaqa til xilma-xilligi bilan maşhur. Faqat şu yerga xos uç til oilasi — kartvel, abxaz-adig va nax-doğiston tillari — bilan bir qatorda hind-yevropa (arman, osetin, rus) va turkiy (ozarbayjon, qumiq, qoraçoy-bolqar) tillari ham keng tarqalgan. Asosiy dinlar — xristianlik va islom. Abxaziya va Janubiy Osetiya özini mustaqil deb e'lon qilgan, biroq xalqaro hamjamiyatning köp qismi ularni Gurjiston tarkibida deb hisoblaydi.

Kavkazning Yevropa va Osiyo örtasidagi örni ham bahsli: ba'zi manbalar çegarani Kuma-Maniç botiği böylab, boşqalari Katta Kavkazning suvayirğiç tizmasi böylab ötkazadi. Ikkinçi qaraşda Elbrus Yevropaning eng baland nuqtasi hisoblanadi.