Kaymansimon toşbaqalar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 30–31-b. — ziyouz.com
Kaymansimon toşbaqalar (Chelydridae) — toşbaqalar oilasi. Qorin kosasi kiçkina, but şaklida, orqa kosasi katta, kam bukilgan, jağlari baquvvat, oyoği kuçli, panjalar orasi parda b-n qoplangan, dumi tanasining yarmiga teng. K.t.ning 2 uruği, har bir uruğida 1 tadan turi bor. Yirtqiç. Vakillaridan biri tişloğiç toşbaqa , uz. 90 sm ça (kosasi 40 sm), vazni 20 kg ça. Amerikadagi daryo, köl va botqoqlarda uçraydi. Qumoy toşbaqa çuçuk suv toşbaqalari orasida eng yirigi: böyi 140 sm ça (kosasi 40 sm ça), vazni 60 kg ça. Asosan, baliqlar b-n oziklanadi. OvlanadiKAYNOZOY, k a y n o z o y eratemasi (erasi) (yun. Kainos — yangi va zoe — hayot) — Yer pösti qatlamlari stratigrafik şkalasining eng yoş eratemasi (guruhi), hoz. davrni ham öz içiga oladi (q. Geoxronologiya). K. nomi 1841 y.da ingliz geologi J. Fillips tomonidan kiritilgan. K. bundan 66 mln. yil muqaddam boşlangan deb taxmin qilinadi. Paleogen, neogen va törtlamçi (antropogen) sistema (davr)lariga bölinadi. Qit'a va okeanlarning, umuman, yer sathining hoz. qiyofasi, ösimlik va hayvonot dunyosining şakllanişi, insonning paydo bölişi K. b-n boğliq. Geologik tadqiqotlar K.da sut emizuvçi hayvon turlarining köpayganini, suv va quruqlikdagi jonivorlarning taraqqiy etişi uçun qulay şaroit bölganligini körsatadi. K. boşlarida (paleogen davrida) maşhur Gondvana materigi bir neça mayda bölakka bölinib, Jan. Amerika, Afrika, Avstraliya materiklari hosil bölgan. Bu davrda hoz. Osiyo qig'asining katta qismida dengiz bölgan. Neogen davri oxiri va turtlamçi davrlarda toğ hosil böliş jarayoni keskin kuçayganligi natijasida dengiz suvi bu yerlardan çekingan. K.da alp burmalanişi bosqiçiga boğliq ravişda kuçli tektonik harakatlar sodir bölgan. Tinç okean çekka qismlari, Yevropa jan. va Osiyoda baland toğ zanjirlari yuzaga keldi, ya'ni Alp, Karpat, Qrim, Kavkaz, Pomir, Tyanşan, Himolay va b. toğ tizmalari qad kötardi. Bu bosqiçda okeanlarning çuqurlaşiş va kengayiş jarayonlari davom etdi. Törtlamçi davrda tabiiy şaroit bir neça bor özgarib, juda katta maydonlarni muzliklar qoplagan. Yer yuzining rivojlanişi, qit'a va okeanlar şaklining özgarişi toğ va çökmalarning paydo bölişiga, iklimning özgarib turişiga sabab bölgan. Buning ta'sirida paleogen davridagi tropik iqlimli zonalar çegarasi neogen davrida ança qisqargan, törtlamçi davrda hoz. holatiga yaqin bölgan. Issiq tropik iqlimli joylarning qisqarişi şim.da muzliklarni yuzaga keltirgan. Törtlamçi davrda bu yerlarni 4 marta muz qoplaganligi va bu muzliklar katta maydonlarga tarqalib, Kavkaz, Tatra, Alp toğlarida muzliklar paydo bölganligi aniqlangan. Iqlimning özgarişi çökindi toğ jinslari qatlamlarining qalinligiga, hosil bölişiga ham katta ta'sir körsatdi. Toğlarning nuraşi, çöl va daştlarning paydo bölişi, vulkanlar harakatining kuçayişi tog jinslarida öz aksini topgan. Bu jinslarda turli konlar, ayniqsa, neft, gaz, marganets, kömir, tuz konlari va b. bor. Yer yuzida qazib olinadigan neft miqdorining yarmidan köpi K. (paleogen, neogen davrlari) b-n boğliq. Farğona va Surxondaryo viloyatlaridagi neft va gaz konlarining katta qismi ham şu qatlamlardan topilgan. K. organik dunyosida yopiq uruğli ösimliklar va sut emizuvçi hayvonlar hukmron mavqeini egallagan. Törtlamçi davrning boşlarida odam paydo bölgan deb taxmin qilinadi, bu K. uçun muhim qodisa bulgan. Dengizlarda 2 tavaqalilar, qorinoyoqli mollyuskalar, kremniyli va ohakli mikroorganizmlar ham keng rivojlangan. Yana q. Neogen sistemasi (davri), Paleogen sistemasi (davri) va Turtlamçi sistema (davr). Ad.: Fatxullayev F., Husanov S, Tarixiy geologiya va paleontologiya asoslari, T., 2002.
Q.: Geoxronologiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЙМАНСИМОН ТОШБАҚАЛАР (Chelydridae) — тошбақалар оиласи. Қорин косаси кичкина, бут шаклида, орқа косаси катта, кам букилган, жағлари бақувват, оёғи кучли, панжалар ораси парда б-н қопланган, думи танасининг ярмига тенг. К.т.нинг 2 уруғи, ҳар бир уруғида 1 тадан тури бор. Йиртқич. Вакилларидан бири тишлоғич тошбақа , уз. 90 см ча (косаси 40 см), вазни 20 кг ча. Америкадаги дарё, кўл ва ботқоқларда учрайди. Қумой тошбақа чучук сув тошбақалари орасида энг йириги: бўйи 140 см ча (косаси 40 см ча), вазни 60 кг ча. Асосан, балиқлар б-н озикланади. ОвланадиКАЙНОЗОЙ, к а й н о з о й эратемаси (эраси) (юн. Kainos — янги ва zoe — ҳаёт) — Ер пўсти қатламлари стратиграфик шкаласининг энг ёш эратемаси (гуруҳи), ҳоз. даврни ҳам ўз ичига олади (қ. Геохронология). К. номи 1841 й.да инглиз геологи Ж. Филлипс томонидан киритилган. К. бундан 66 млн. йил муқаддам бошланган деб тахмин қилинади. Палеоген, неоген ва тўртламчи (антропоген) система (давр)ларига бўлинади. Қитъа ва океанларнинг, умуман, ер сатҳининг ҳоз. қиёфаси, ўсимлик ва ҳайвонот дунёсининг шаклланиши, инсоннинг пайдо бўлиши К. б-н боғлиқ. Геологик тадқиқотлар К.да сут эмизувчи ҳайвон турларининг кўпайганини, сув ва қуруқликдаги жониворларнинг тараққий этиши учун қулай шароит бўлганлигини кўрсатади. К. бошларида (палеоген даврида) машҳур Гондвана материги бир неча майда бўлакка бўлиниб, Жан. Америка, Африка, Австралия материклари ҳосил бўлган. Бу даврда ҳоз. Осиё қигъасининг катта қисмида денгиз бўлган. Неоген даври охири ва туртламчи даврларда тоғ ҳосил бўлиш жараёни кескин кучайганлиги натижасида денгиз суви бу ерлардан чекинган. К.да альп бурмаланиши босқичига боғлиқ равишда кучли тектоник ҳаракатлар содир бўлган. Тинч океан чекка қисмлари, Европа жан. ва Осиёда баланд тоғ занжирлари юзага келди, яъни Альп, Карпат, Қрим, Кавказ, Помир, Тяньшан, Ҳимолай ва б. тоғ тизмалари қад кўтарди. Бу босқичда океанларнинг чуқурлашиш ва кенгайиш жараёнлари давом этди. Тўртламчи даврда табиий шароит бир неча бор ўзгариб, жуда катта майдонларни музликлар қоплаган. Ер юзининг ривожланиши, қитъа ва океанлар шаклининг ўзгариши тоғ ва чўкмаларнинг пайдо бўлишига, иклимнинг ўзгариб туришига сабаб бўлган. Бунинг таъсирида палеоген давридаги тропик иқлимли зоналар чегараси неоген даврида анча қисқарган, тўртламчи даврда ҳоз. ҳолатига яқин бўлган. Иссиқ тропик иқлимли жойларнинг қисқариши шим.да музликларни юзага келтирган. Тўртламчи даврда бу ерларни 4 марта муз қоплаганлиги ва бу музликлар катта майдонларга тарқалиб, Кавказ, Татра, Альп тоғларида музликлар пайдо бўлганлиги аниқланган. Иқлимнинг ўзгариши чўкинди тоғ жинслари қатламларининг қалинлигига, ҳосил бўлишига ҳам катта таъсир кўрсатди. Тоғларнинг нураши, чўл ва даштларнинг пайдо бўлиши, вулканлар ҳаракатининг кучайиши тог жинсларида ўз аксини топган. Бу жинсларда турли конлар, айниқса, нефть, газ, марганец, кўмир, туз конлари ва б. бор. Ер юзида қазиб олинадиган нефть миқдорининг ярмидан кўпи К. (палеоген, неоген даврлари) б-н боғлиқ. Фарғона ва Сурхондарё вилоятларидаги нефть ва газ конларининг катта қисми ҳам шу қатламлардан топилган. К. органик дунёсида ёпиқ уруғли ўсимликлар ва сут эмизувчи ҳайвонлар ҳукмрон мавқеини эгаллаган. Тўртламчи даврнинг бошларида одам пайдо бўлган деб тахмин қилинади, бу К. учун муҳим қодиса булган. Денгизларда 2 тавақалилар, қориноёқли моллюскалар, кремнийли ва оҳакли микроорганизмлар ҳам кенг ривожланган. Яна қ. Неоген системаси (даври), Палеоген системаси (даври) ва Туртламчи система (давр). Ад.: Фатхуллаев F., Ҳусанов С, Тарихий геология ва палеонтология асослари, Т., 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.