Kegeyli tumani
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 282–283-b. — ziyouz.com
Kegeyli tumani - Qoraqalpoğiston Respublikasidagi tuman. 1928 y. 3 sent.da Çimboy tumanidan ajratib taşkil etilgan. Çimboy, Nukus, Qoraözak, Bözatov tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 0,94 ming km2. Aholisi 58,2 ming kişi (2000). K.t.da 1 şahar (Xalq-obod), 1 şaharça (Kegeyli) va 6 ovul fuqarolari yiğini (Abat, Janabozor, Jalpaqjap, Kumşunköl, Oqtöba, Qiziluy) bor (1998). Markazi — Kegeyli şaharçasi. Kegeyli atamasining kelib çiqişini tuman va Kegeyli şaharçasi hududidan oqib ötadigan Kegeyli kanali nomi b-n boğlaydilar. Bu kanalning ikki tomoni kegay daraxtlari, turanğillar b-n burkanib turganligi uçun u Kegeyli nomini olgan deyiladi. Uşbu nom keyinçalik şaharça va tuman nomiga aylangan.
Tabiati. K.t. quyi Amudaryoning öng sohilidagi pasttekislikda joylaşgan. Iqlimi keskin kontinental. Yozi issiq, qişi sovuq. Iyulning örtaça t-rasi 26,9°, yanv.niki —6,7°. Vegetatsiya davri 188 kun. Tumanning ğarbiy qismida, asosan, dehqonçilik qilinadi, jan.-şarqida, ya'ni Qizilqumda çorvaçilik rivojlangan. K.t. şim. qismida joylaşgan Dovudköldan suv ombori sifatida foydalaniladi. Tuman hududidan Quvanişjarma kanali oqib ötadi. Oqtöba, Besquduq, Sassiqşiyel, Qoraoy köllari bor. Tuproği ötloq, ötloqi-botqoq özlaştirilmagan tuproq. Dovudköl atrofi yaxşi piçanzor va ötloq. Ekin ekilmaydigan yerlarda turanğil, qamiş, çiy, buyon, qöğa, yantoq, ajriq, korabarok, yulğun, tol, jiyda, mayda jiyda va b. ösadi.
Yovvoyi hayvonlardan qobon, çiyaböri, tulki, börsiq, quyon; quşlardan qirğovul, birqozon, çağalay (çayka), ğoz, ördaklar uçraydi. Köllarda oynabaliq, zoğorabaliq, çörtan, bakra, sözan, laqqa, oqbaliq, olabuğa, oq-amur, ilonbaliq, tabanbaliqlar bor.
Aholisining aksari qismi qoraqalpoklar, şuningdek, özbek, qozoq, tatar, koreys, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2 ga 62 kişi töğri keladi. Şahar aholisi 33,8 ming kişi (2000).
Xöjaligi. Tuman xöjaligi asosan, q. x.ga ixtisoslaşgan. Quriliş, transport, aloqa va b. korxonalari bor. Şirkat xöjaliklarida, asosan, paxta yetiştiriladi, ğallaçilik, boğdorçilik, polizçilik, çorvaçilik b-n ham şuğullaniladi. 154 ga yer olmazor. 65 ga yerga oq teraklar ötqazilgan. Tumanda 90 dan ortiq kiçik va xususiy korxona, «Xalqobod momiği» paxta z-di bor. 15,6 ming ga yerga paxta, 1,7 ming ga yerga beda, 2,5 ming ga yerga kuzgi buğdoy ekiladi. Şuningdek, pilla ham yetiştiriladi. K.t.da dehqon fermer, şirkat xöjaliklari, 2 agrofirma bor. Tuman şirkat va şaxsiy xöjaliklarida 18 mingga yaqin qoramol, 18 ming boş qöy, 10 boş tuya boqiladi.
Tumandagi jami 38 örta, 4 töliqsiz örta va 4 tayanç maktabida qariyb 16 ming öquvçi ta'lim olmoqda. Ularda 1900 ga yaqin öqituvçi dars beradi. 2 kasb-hunar va 1 örta ta'lim litseyi, 3 örta bilim yurti mavjud. Şuningdek, 8 klub, 33 kutubxona, madaniyat saroyi, markaziy kasalxona, 2 qişloq kasalxonasi, 33 feldşer-akuşerlik punkta, kiş-loq vraçlik ambulatoriyalari faoliyat körsatmoqda. Bu muassasalarda 103 şifokor, 551 örta tibbiy xodim işlamokda. 1952 y.dan «Kegeyli turmuşi» gaz. naşr etilmoqda (adadi 1468).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЕГЕЙЛИ ТУМАНИ - Қорақалпоғистон Республикасидаги туман. 1928 й. 3 сент.да Чимбой туманидан ажратиб ташкил этилган. Чимбой, Нукус, Қораўзак, Бўзатов туманлари б-н чегарадош. Майд. 0,94 минг км2. Аҳолиси 58,2 минг киши (2000). К.т.да 1 шаҳар (Халқ-обод), 1 шаҳарча (Кегейли) ва 6 овул фуқаролари йиғини (Абат, Жанабозор, Жалпақжап, Кумшункўл, Оқтўба, Қизилуй) бор (1998). Маркази — Кегейли шаҳарчаси. Кегейли атамасининг келиб чиқишини туман ва Кегейли шаҳарчаси ҳудудидан оқиб ўтадиган Кегейли канали номи б-н боғлайдилар. Бу каналнинг икки томони кегай дарахтлари, туранғиллар б-н бурканиб турганлиги учун у Кегейли номини олган дейилади. Ушбу ном кейинчалик шаҳарча ва туман номига айланган.
Табиати. К.т. қуйи Амударёнинг ўнг соҳилидаги пасттекисликда жойлашган. Иқлими кескин континентал. Ёзи иссиқ, қиши совуқ. Июлнинг ўртача т-раси 26,9°, янв.ники —6,7°. Вегетация даври 188 кун. Туманнинг ғарбий қисмида, асосан, деҳқончилик қилинади, жан.-шарқида, яъни Қизилқумда чорвачилик ривожланган. К.т. шим. қисмида жойлашган Довудкўлдан сув омбори сифатида фойдаланилади. Туман ҳудудидан Қуванишжарма канали оқиб ўтади. Оқтўба, Бесқудуқ, Сассиқшийел, Қораой кўллари бор. Тупроғи ўтлоқ, ўтлоқи-ботқоқ ўзлаштирилмаган тупроқ. Довудкўл атрофи яхши пичанзор ва ўтлоқ. Экин экилмайдиган ерларда туранғил, қамиш, чий, буён, қўға, янтоқ, ажриқ, корабарок, юлғун, тол, жийда, майда жийда ва б. ўсади.
Ёввойи ҳайвонлардан қобон, чиябўри, тулки, бўрсиқ, қуён; қушлардан қирғовул, бирқозон, чағалай (чайка), ғоз, ўрдаклар учрайди. Кўлларда ойнабалиқ, зоғорабалиқ, чўртан, бакра, сўзан, лаққа, оқбалиқ, олабуға, оқ-амур, илонбалиқ, табанбалиқлар бор.
Аҳолисининг аксари қисми қорақалпоклар, шунингдек, ўзбек, қозоқ, татар, корейс, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2 га 62 киши тўғри келади. Шаҳар аҳолиси 33,8 минг киши (2000).
Хўжалиги. Туман хўжалиги асосан, қ. х.га ихтисослашган. Қурилиш, транспорт, алоқа ва б. корхоналари бор. Ширкат хўжаликларида, асосан, пахта етиштирилади, ғаллачилик, боғдорчилик, полизчилик, чорвачилик б-н ҳам шуғулланилади. 154 га ер олмазор. 65 га ерга оқ тераклар ўтқазилган. Туманда 90 дан ортиқ кичик ва хусусий корхона, «Халқобод момиғи» пахта з-ди бор. 15,6 минг га ерга пахта, 1,7 минг га ерга беда, 2,5 минг га ерга кузги буғдой экилади. Шунингдек, пилла ҳам етиштирилади. К.т.да деҳқон фермер, ширкат хўжаликлари, 2 агрофирма бор. Туман ширкат ва шахсий хўжаликларида 18 мингга яқин қорамол, 18 минг бош қўй, 10 бош туя боқилади.
Тумандаги жами 38 ўрта, 4 тўлиқсиз ўрта ва 4 таянч мактабида қарийб 16 минг ўқувчи таълим олмоқда. Уларда 1900 га яқин ўқитувчи дарс беради. 2 касб-ҳунар ва 1 ўрта таълим лицейи, 3 ўрта билим юрти мавжуд. Шунингдек, 8 клуб, 33 кутубхона, маданият саройи, марказий касалхона, 2 қишлоқ касалхонаси, 33 фельдшер-акушерлик пункта, киш-лоқ врачлик амбулаториялари фаолият кўрсатмоқда. Бу муассасаларда 103 шифокор, 551 ўрта тиббий ходим ишламокда. 1952 й.дан «Кегейли турмуши» газ. нашр этилмоқда (адади 1468).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.