Kemiruvçilar

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 298–299-b. — ziyouz.com

Kemiruvçilar (Rodentia) - sut emizuvçilar sinfiga mansub hayvonlar turkumi. 1600, ba'zi ma'lumotlarga köra 2000 ga yaqin turi ma'lum. Tanasi ğölasimon, uz. 5-130 sm. Köpçilik K.ning oyoğida yer kavlaşga moslaşgan tirnoqlari bor. Boşi uzunçoq, tepasi yassi. Közi turtib çiqqan, ba'zilarida esa rivojlanmagan (mas, körsiçqonlarda). Labida qilsimon möylovi bor. Qoziq tişlari körinib turadi. Ba'zi K. (nutriya, ondatra va b.)ning möynasi sanoat ahamiyatiga ega. K.ning köpçiligi q. x. zararkunandasidir. Örta Osiyoda uçraydigan eng yirik K.: jayra (Hystrixhirsu tirostus Vg.); sariq yumronqoziq (Citellus falvus oxianus Thorns.) — beda ekiniga, daladagi ğallaga, tokzorlarga, mevali boğlarga zarar keltiradi va ölat kasalligini tarqatadi. Terisi qadrlanadi. Örta Osiyoning tekislik qismida tarqalgan. Tanasi 30 sm ça; rangi qumsimon sariqqoramtir aralaş. Daştlarda yaşaydi. Mavsumda bir marta köpayib, 6—8 bola tuğadi; qadimgi yumronqoziq (Citellus relectus Kaschk.) — qir-adirlardagi buğdoy, arpa ekinlarini şikastlaydi. Özbekiston va Qirğizistonning toğli hududlarida tarqalgan. Tanasi 22 sm ça; 4 tagaça bola tuğadi; Turkiston olmaxoni (Dyromus nitedula angelus Thorns.) — örik va b. mevali daraxtlarga zarar keltiradi. Örta Osiyo va Qozoğistonning toğli hududlarida tarqalgan. Tanasi 10 sm ça. Mavsumda 1—3 marta 2—6 tadan bola tuğadi; kiçik qöşoyoq (Allactaga elater Zicht.) ğalla va b. ekinlarni zararlaydi. Örta Osiyo, Jan. va Markaziy Qozoğiston va b. joylarda tarqalgan. Kattaligi 9,5—11,5 sm. Orqa oyoqlari oldingisidan ançagina uzun. Çöl va yarimçöllarda yaşaydi. Tunda faol; kuzda uyquga kiradi. Yilda uç marta urçiydi; Turkiston kalamuşi (Rattus turkestanicus satun) — Örta Osiyo va Qozoğistonda tarqalgan. Ombor mahsulotlariga zarar keltiradi; ölat kasalligini tarqatişi mumkin. Tanasi 20 sm ça. Usti qönğirkulrang, qorin tomoni sarğiş-oq. Yilda bir neça marta urçib, 8—10 bola tuğadi; plastinka tişli kalamuş (Wesokiaindica Gray.) — beda, ğalla, şoli, buğdoy, makkajöxori, poliz ekinlari, ba'zan ğöza hamda daraxtlarni şikastlaydi. Özbekistonning jan. qismi, Turkmaniston, Tojikiston va b. mamlakatlarda tarqalgan. Kulrangdan malla tusgaça. Aholi punktlariga yaqin yerlarda, ariq va daryo qirğoqlarida tarqalgan. Töda bölib yaşaydi; Sever so v siçqoni (Musmusculus severtrovi Kaschk.) — uy zararkunandasi. Oziq-ovqat mahsulotlari, teri, kitoblarga zarar keltiradi. Tanasi 9—10 sm. Usti qönğir kulrang, qorin qismi oq; körsiçqonlar (Ellobius talpinus Pall.) — beda va b. ekinlarni zararlaydi. Örta Osiyo, Qozoğiston, Zakavkazye va b. hududlarda tarqalgan. Tanasi 9—12 sm. Usti sarğiş jigarrang, ba'zan qönğir. Ösimlik qoplami qalin joylarda tarqalgan. Yer ostida yaşaydi. Qişki uyquga kirmaydi. Mavsumda 3 marta urçiydi; jamoatçi dala siçqon (Mikrotus socialis Pall.) — ba'zan buğdoy, arpa, kartoşkani şikastlaydi. Jan. Qozoğistondagi toğ oldi yerlari hamda toğlarda, Qirğiziston, Jan. Turkmaniston va b. yerlarda uçraydi. Kattaligi 9—11 sm; sarğimtir qöngir, qorin tomoni oq. Eversman qumsiçqoni yoki qizildum qumsiçqon (Pallasiomys erythrourus ssp. eversmanni Bagd.) — Örta Osiyodagi xavfli kemiruvçi zararkunandalardan, ğöza, buğdoy, poliz ekinlarini zararlaydi. Turkmaniston, Özbekiston, Qozoğiston va Qirğizistonning ba'zi hududlarida tarqalgan. Tanasi 15 sm ça. Usti kulrang-sarğiş, qorin tomoni oq. Yil böyi faol hayot keçiradi. Yiliga 3—4 marta urçiydi; katta qumsiçqon (Rhombomys opimus Zicht.) — suğoriş kanallari qirğoqlarini, yaylov va b.ni şikastlaydi. Örta Osiyo va Qozoğiston çöllarida tarqalgan. Tanasi 17—20 sm. Usti malla sarğiş, qorin tomoni oqiş. Töda bölib yaşaydi; qişki uyquga kirmaydi. Kunduzi faol.

Kuraş çoralari: mexanik va fizik himoya usullarini qöllaş (yana q. Ombor zararkunandalari).

Ad.: Yaxontov V.V., Vrediteli selskoxozyaystvennix rasteniy i produktov Sredney Azii i borba s nimi, T., 1953; Nikiforov N.I., Meri borbi s grizunami, M., 1987.

Q.: Ombor zararkunandalari

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЕМИРУВЧИЛАР (Rodentia) - сут эмизувчилар синфига мансуб ҳайвонлар туркуми. 1600, баъзи маълумотларга кўра 2000 га яқин тури маълум. Танаси ғўласимон, уз. 5-130 см. Кўпчилик К.нинг оёғида ер кавлашга мослашган тирноқлари бор. Боши узунчоқ, тепаси ясси. Кўзи туртиб чиққан, баъзиларида эса ривожланмаган (мас, кўрсичқонларда). Лабида қилсимон мўйлови бор. Қозиқ тишлари кўриниб туради. Баъзи К. (нутрия, ондатра ва б.)нинг мўйнаси саноат аҳамиятига эга. К.нинг кўпчилиги қ. х. зараркунандасидир. Ўрта Осиёда учрайдиган энг йирик К.: жайра (Hystrixhirsu tirostus Вг.); сариқ юмронқозиқ (Citellus falvus oxianus Thorns.) — беда экинига, даладаги ғаллага, токзорларга, мевали боғларга зарар келтиради ва ўлат касаллигини тарқатади. Териси қадрланади. Ўрта Осиёнинг текислик қисмида тарқалган. Танаси 30 см ча; ранги қумсимон сариққорамтир аралаш. Даштларда яшайди. Мавсумда бир марта кўпайиб, 6—8 бола туғади; қадимги юмронқозиқ (Citellus relectus Kaschk.) — қир-адирлардаги буғдой, арпа экинларини шикастлайди. Ўзбекистон ва Қирғизистоннинг тоғли ҳудудларида тарқалган. Танаси 22 см ча; 4 тагача бола туғади; Туркистон олмахони (Dyromus nitedula angelus Thorns.) — ўрик ва б. мевали дарахтларга зарар келтиради. Ўрта Осиё ва Қозоғистоннинг тоғли ҳудудларида тарқалган. Танаси 10 см ча. Мавсумда 1—3 марта 2—6 тадан бола туғади; кичик қўшоёқ (Allactaga elater Zicht.) ғалла ва б. экинларни зарарлайди. Ўрта Осиё, Жан. ва Марказий Қозоғистон ва б. жойларда тарқалган. Катталиги 9,5—11,5 см. Орқа оёқлари олдингисидан анчагина узун. Чўл ва яримчўлларда яшайди. Тунда фаол; кузда уйқуга киради. Йилда уч марта урчийди; Туркистон каламуши (Rattus turkestanicus satun) — Ўрта Осиё ва Қозоғистонда тарқалган. Омбор маҳсулотларига зарар келтиради; ўлат касаллигини тарқатиши мумкин. Танаси 20 см ча. Усти қўнғиркулранг, қорин томони сарғиш-оқ. Йилда бир неча марта урчиб, 8—10 бола туғади; пластинка тишли каламуш (Wesokiaindica Gray.) — беда, ғалла, шоли, буғдой, маккажўхори, полиз экинлари, баъзан ғўза ҳамда дарахтларни шикастлайди. Ўзбекистоннинг жан. қисми, Туркманистон, Тожикистон ва б. мамлакатларда тарқалган. Кулрангдан малла тусгача. Аҳоли пунктларига яқин ерларда, ариқ ва дарё қирғоқларида тарқалган. Тўда бўлиб яшайди; Север цо в сичқони (Musmusculus severtrovi Kaschk.) — уй зараркунандаси. Озиқ-овқат маҳсулотлари, тери, китобларга зарар келтиради. Танаси 9—10 см. Усти қўнғир кулранг, қорин қисми оқ; кўрсичқонлар (Ellobius talpinus Pall.) — беда ва б. экинларни зарарлайди. Ўрта Осиё, Қозоғистон, Закавказье ва б. ҳудудларда тарқалган. Танаси 9—12 см. Усти сарғиш жигарранг, баъзан қўнғир. Ўсимлик қоплами қалин жойларда тарқалган. Ер остида яшайди. Қишки уйқуга кирмайди. Мавсумда 3 марта урчийди; жамоатчи дала сичқон (Mikrotus socialis Pall.) — баъзан буғдой, арпа, картошкани шикастлайди. Жан. Қозоғистондаги тоғ олди ерлари ҳамда тоғларда, Қирғизистон, Жан. Туркманистон ва б. ерларда учрайди. Катталиги 9—11 см; сарғимтир қўнгир, қорин томони оқ. Эверсман қумсичқони ёки қизилдум қумсичқон (Pallasiomys erythrourus ssp. eversmanni Bagd.) — Ўрта Осиёдаги хавфли кемирувчи зараркунандалардан, ғўза, буғдой, полиз экинларини зарарлайди. Туркманистон, Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистоннинг баъзи ҳудудларида тарқалган. Танаси 15 см ча. Усти кулранг-сарғиш, қорин томони оқ. Йил бўйи фаол ҳаёт кечиради. Йилига 3—4 марта урчийди; катта қумсичқон (Rhombomys opimus Zicht.) — суғориш каналлари қирғоқларини, яйлов ва б.ни шикастлайди. Ўрта Осиё ва Қозоғистон чўлларида тарқалган. Танаси 17—20 см. Усти малла сарғиш, қорин томони оқиш. Тўда бўлиб яшайди; қишки уйқуга кирмайди. Кундузи фаол.

Кураш чоралари: механик ва физик ҳимоя усулларини қўллаш (яна қ. Омбор зараркунандалари).

Ад.: Яхонтов В.В., Вредители сельскохозяйственных растений и продуктов Средней Азии и борьба с ними, Т., 1953; Никифоров Н.И., Меры борьбы с грызунами, М., 1987.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.