Kenagas

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 299–300-b. — ziyouz.com

Kenagas — özbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri. Xorazm, Buxoro viloyati, Farğona vodiysi, Qoraqalpoğiston va Şim. Afğonistonda yaşagan, tarkibida bir qança kiçik qabila va uruğlar bölgan. Bulardan eng yiriklari oçamayli, kirey, abak kirey, ovoqli, taroqli, çuyut, qayri soli. Mas, Qoraqalpoğistondagi K. (10 ming kişi, 1924) tarkibida aranşi, oqtugin (aqtoğin), omir (umar), taroqli, dubal (dobal), oymaut (uymout), dombazak (dumbazak), nokis (nukus) kabi 8 uruğ bölgan. Bu uruğlar öz navbatida 21 tera (uruğ şoxobçasi)dan taşkil topgan. 1912—13 y.larda Yangibozor va Kegayli volostida 8601 K. yaşaganligi qayd etilgan. 1926 y.da ötkazilgan aholi röyxatiga köra, esa Şahrisabz, Kitob va ularga yaqin qişloqlarda 35040, Buxoro vohasida 2725, Karmana va uning atrofida 2775 K. istiqomat qilgan. Farğona vodiysida, asosan, Qöqon tevaragidagi qişloqlarda yaşagan. Qöqon xoni Abdurahimbiy K.lardan bölgan Şahrisabz hokimi Hakim Buxoriyning qizi Oyçuçukka uylangan bölib, Farğona vodiysida u «Kenagas oyim» ismi b-n maşhur edi.

Abdullaxon P davrida K.lar yuqori mansablarni eğallaşgan. K. yetakçilari xonning öng tomonidagi ayonlar qatorida, raisdan keyingi örinda bölgan. Aştarxoniylardan Abdulazizxon davrida esa soqiy Xoja kenagas Işkaşim hokimi etib tayinlangan. «Tarixi Abulxayrxoniy» asaridagi ma'lumotlarga köra, Özbek ulusiş K.lar qöşinning çap qanoti — juvanğaraya jang qilgan. Abdurahmon Tole'ning «Tarixi Abulfayzxon» asarida aytilişiça, Abulfayzxon Buxoro taxtiga ötirgaç (1711), ayşu işratga berilib, davlat işlarini özi bölarga taşlab qöyadi. Natijada mamlakatda qabilalararo beboşlik, adovat kuçayib, bir qança qabilalar qatori K.lar ham tinç aholini talaş, ularga nisbatan turliça yovuzliklar qilişda qatnaşadi. Mac, 1719 y. bahorida miroxur Ismoil boşçiligidagi 2 ming kişilik K.lar qöşini Buxoro viloyatidagi Bahouddin qişloğiga bostirib kirib, u yerda «guli surx» («qizil gul», ya'ni lola) bayramiga töplangan köp minglik tinç aholini talab, öta beayov jabr-zulm qilgan. Şu bois Abulfayzxondan keyingi xonlar davrida K.larning köpçiligi azaliy turar joylaridan badarğa qilinib, Buxoroning turli tumanlariga tarqatib yuborilgan. Buxoro xoni Muhammad Rahim davrida davlat mansablariga 32 yirik qabila (jumladan, K.) vakillaridan qöyilgan. Çunonçi, Xudoyor kenagas Buxoro dodxoyi etib tayinlangan.

K.larning asosiy maşğuloti çorvaçilik va dehqonçilik bölgan. Ular 20-a. boşlarida özbeklar tarkibiga butunlay singib ketgan.

Ad.: Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001; Karmişeva B. X., Oçerki etniçeskoy istorii yujnix rayonov Tadjikistana i Özbekistona, M., 1976.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЕНАГАС — ўзбек халқи таркибига кирган қабилалардан бири. Хоразм, Бухоро вилояти, Фарғона водийси, Қорақалпоғистон ва Шим. Афғонистонда яшаган, таркибида бир қанча кичик қабила ва уруғлар бўлган. Булардан энг йириклари очамайли, кирей, абак кирей, овоқли, тароқли, чуют, қайри соли. Мас, Қорақалпоғистондаги К. (10 минг киши, 1924) таркибида аранши, оқтугин (ақтоғин), омир (умар), тароқли, дубал (добал), оймаут (уймоут), домбазак (думбазак), нокис (нукус) каби 8 уруғ бўлган. Бу уруғлар ўз навбатида 21 тера (уруғ шохобчаси)дан ташкил топган. 1912—13 й.ларда Янгибозор ва Кегайли волостида 8601 К. яшаганлиги қайд этилган. 1926 й.да ўтказилган аҳоли рўйхатига кўра, эса Шаҳрисабз, Китоб ва уларга яқин қишлоқларда 35040, Бухоро воҳасида 2725, Кармана ва унинг атрофида 2775 К. истиқомат қилган. Фарғона водийсида, асосан, Қўқон теварагидаги қишлоқларда яшаган. Қўқон хони Абдураҳимбий К.лардан бўлган Шаҳрисабз ҳокими Ҳаким Бухорийнинг қизи Ойчучукка уйланган бўлиб, Фарғона водийсида у «Кенагас ойим» исми б-н машҳур эди.

Абдуллахон П даврида К.лар юқори мансабларни эғаллашган. К. етакчилари хоннинг ўнг томонидаги аъёнлар қаторида, раисдан кейинги ўринда бўлган. Аштархонийлардан Абдулазизхон даврида эса соқий Хожа кенагас Ишкашим ҳокими этиб тайинланган. «Тарихи Абулхайрхоний» асаридаги маълумотларга кўра, Ўзбек улусиш К.лар қўшиннинг чап қаноти — жуванғарая жанг қилган. Абдураҳмон Толеънинг «Тарихи Абулфайзхон» асарида айтилишича, Абулфайзхон Бухоро тахтига ўтиргач (1711), айшу ишратга берилиб, давлат ишларини ўзи бўларга ташлаб қўяди. Натижада мамлакатда қабилалараро бебошлик, адоват кучайиб, бир қанча қабилалар қатори К.лар ҳам тинч аҳолини талаш, уларга нисбатан турлича ёвузликлар қилишда қатнашади. Mac, 1719 й. баҳорида мирохур Исмоил бошчилигидаги 2 минг кишилик К.лар қўшини Бухоро вилоятидаги Баҳоуддин қишлоғига бостириб кириб, у ерда «гули сурх» («қизил гул», яъни лола) байрамига тўпланган кўп минглик тинч аҳолини талаб, ўта беаёв жабр-зулм қилган. Шу боис Абулфайзхондан кейинги хонлар даврида К.ларнинг кўпчилиги азалий турар жойларидан бадарға қилиниб, Бухоронинг турли туманларига тарқатиб юборилган. Бухоро хони Муҳаммад Раҳим даврида давлат мансабларига 32 йирик қабила (жумладан, К.) вакилларидан қўйилган. Чунончи, Худоёр кенагас Бухоро додхойи этиб тайинланган.

К.ларнинг асосий машғулоти чорвачилик ва деҳқончилик бўлган. Улар 20-а. бошларида ўзбеклар таркибига бутунлай сингиб кетган.

Ад.: Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни, Т., 2001; Кармышева Б. X., Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Ўзбекистона, М., 1976.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.