Kimyo
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 352–361-b. — ziyouz.com
Kimyo KIMYO, ximiya — moddalarning tuzilişi va özgarişini örganadigan fan. K. boşqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondiriş, zaruriy mahsulotlar i.ç., biridan ikkinçisini xrsil qiliş va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini biliş maqsadida röyobga çiqdi. Odamlar qadimda rudalardan metallarni ajratib oliş, turli xil qotişmalar tayyorlaş va qöllaş, jumladan, şişa tayyorlaş va undan turli maqsadlarda foydalanişni bilganlar. Mil. av. Misrda kimyoviy jarayonlarga asoslangan hunarmandçilik rivojlanganligi ma'lum. Pişiq çarm tayyorlaş, uni böyaş, rangli şişa oliş, ösimliklardan dori-darmon va xuşböy hidli moddalar tayyorlaş, sopol buyumlar i.ç. yölga qöyilgan. Öşa davrlarda kimyoviy mahsulotlar Hindiston, Xitoy va Örta Osiyoda ham işlab çiqarilgan. «Kimyoi hunar» sohibi bölgan kimyogar bir moddadan ikkinçi mahsulotni tayyorlaş işi b-n şuğullangan. Özbekistondan ötgan Buyuk ipak yöli orqali mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmidan boşlab, mamlakatga savdo-sotiq b-n birga hunarmandçilik ham kirib keldi. Topilgan juda köp tarixiy buyum va yodgorliklar Özbekiston hududida yaşagan aholining kimyo hunaridan qadimdan boxabar ekanligidan darak beradi. Buxoro yaqinidagi Poykend manzilgohidan 8-a.ga taalluqli kimyo lab. topilgan. Lab. jihozlari içida turli idişlar, şişa asboblar, bolalar sumagi uçraydi.
K.ning fan sifatida şakllanişini tadqiqotçilar Misr b-n boğlaşadi. Savdo-sotiq, xunarmandçilik va maaaniy alokalar juda rivojlangan bu mamlakatda ilm, falsafiy qaraşlar, sanoat va q.x. yaxşi rivoj topali. Nil böyidagi Iskandariya şahrida 1-a.da yozilgan traktatlarda köpgina kimyoviy ma'lumotlar, jumladan, kimyoviy ji-hozlarning körinişlari, kuydiriş, pişiriş, toblaş, quruq haydaş, eritiş, kristallaniş, ajratiş va b. usullar haqida ma'lumotlar keltiriladi. Mazkur manbada oddiy metallardan oltin oliş ğoyasi ham ilgari surilgan bölib, mavhum bu izlaniş fanning rivojlanişiga ma'lum darajada tösqinlik qildi, olimlar fikrini boşka — amalga oşmaydigan yönalişga burib yubordi. Iskandariya traktatlari ma'lumotlaridan foydalangan arab olimlari tez orada bir neçta yangi moddalar, jumladan, nitrat kislota, tuzlar va b.ni olişni kaşf qildilar. Misrlik olimlar tilidagi K.ga arablar «al» qöşimçasini qöşib maşhur «Alkimyo»ga asos soldilar. Natijada köpgina ilmiy asarlar, kitoblar, maqolalar va tajribalar ifodalari paydo böldi. Keyinçalik bu söz Yevropa mamlakatlarida «Ximiya» nomi b-n ommalaşdi. Muhammad Xorazmiy 10-a. da «K.» sözi arabça «kamoyakmi», ya'ni «yaşirmoq», «berkitmoq» ni anglatadi, deydi. Turk olimi Toşköpir-zodaning fikriga köra, mazkur söz yahudiyça «kimyax» dan olingan. Ba'zi olimlar «K.» sözi Misrning qad. nomi «Xem» yoki «Xame»dan olingan degan fikrni ilgari surişadi. Bu söz «qora» yoki «qoramtir» ma'nosini anglatib, manbalarda «K.» «Misr fani» degan ma'noda keladi. Boşqa bir guruh olimlar esa «K.» sözi yunonça «kimyo» iborasidan kelib çiqqan bölib, «suyuqlik», «eritilgan metall»ni anglatişiga işora qiladilar. Ammo, qanday bölişidan qat'i nazar, mazkur fanning Şarq mamlakatlarida bir kator rivojlanganligi, bu borada örta osiyolik olimlarning xizmati katta ekanligi tarixiy manbalardan ma'lum.
«Alkimyo» asosçisi Jobir ibn Xayyom metallarning paydo bölişidagi oltingugurt-simob nazariyasini olğa surgan, ya'ni yer qa'rida quruq boğlanişdan oltingugurt («metallar otasi»), nam buğlanişdan esa simob («metallar onasi») paydo böladi degan fikrni aytadi. Ularning turli xil nisbatlarda birikişidan oltin, kumuş, mis, temir, qalay, qörğoşin, şişa hosil böladi. Şu asnoda oddiy metallarni nodir metallarga ötkaziş haqida ma'lumotlar beriladi. «Element» tuşunçasiga köra, oltingugurt — yonuvçanlik, simob — uçuvçanlik, tuz esa eruvçanlikni bildiradi. Şönga köra, bu moddalar turining kaşf qilinişi asosiy fikr böldi. Olimning izdoşlaridan bölgan Abu Nasr Forobiy özining «Ustodi Soniy» asarida alkimyo ilmining yönalişini ma'qullaydi. Şarq allomalaridan Abu Bakr ap-Roziy «Sirlar kitobi»da alkimyo ma'lum bölgan moddalarni örganiş, asbob-uskunalarni yiğiş va foydalaniş hamda tajribalar ötkazişni keltiradi. Roziy öz asarida öngaça ma'lum bölgan moddalarni tasniflab, asbob va tajribalarni ma'lum bir tizimga solgan. Abu Abdullo al-Xorazmiyning «Bilimlar kaliti» kitobida K.ga alohida bölim ajratilib, unda turli moddalar, asboblar, tajribalar töğrisida mukammal ma'lumotlar keltirilgan. Abul Hakim al-Xorazmiy esa alkimyo fani tajribalarida qöllanilgan taroziga ahamiyat beradi. Al-Haziniy tomonidan 1125 y.da yozilgan «Dono tarozu haqida kitob»da turli köriniş va tuzilişdagi tarozilarda tortiş usullari bayon qilinganligi manbalardan ma'lum. Abu Ali ibn Sino «Al-qonun» kitobida ösimlik, hayvonot, minerallar, tuzlar, kislotalar, işqorlar, metallar, oksidlar va b. birikmalarning 750 dan ortiq turini yozadi. Ularning nomi, xossalari, işlatilişini tula ifo-dalaydi. Uning «taboşir kulçalari»dan (Indoneziyada ösadigan bambukdan olib kulçaga qöşib oyoq-qöli singan bemorlarga beriladigan kremniy oksidi — inson organizmida tez erib singadigan modda) qançadan-qança odamlar şifo topgan. Ibn Sino Jo-birdan farkli ravişda metallarning xususiyatini çuqur va mukammal örgan-di, uning xatolarini tuzatdi. Ibn Sino nafaqat Jobirning, balki barça alkimyogarlarning xatolarini ilmiy jihatdan asoslab berdi. U oddiy metallardan nodir metallar, jumladan, oltin olib bölmasligini birinçi bölib amalda isbot etdi. Fransuz olimi M. Bertlo, rus olimi B. Menşutkin, akad. O. Soimovlarning fikriça, Abu Ali ibn Sino asarlarida hoz. zamon anorganiq kimyo fanining ilk kurtaklari namoyon bölgan. Abu Rayhon Beruniyning «Mineralogiya»sida moddalarning moddalik xususiyatlari uz aksini topgan. Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti fondida mineralogiyaga oid 18 ta, K.ga oid 31 ta qulyozma mavjud. Bular arab, fors, eski özbek (turk) tillarida bitilgan «Hunarlar javohiri» kitobidagi marvarid, böyoqlar, sir, zaharga qarşi işlatiladigan dorilar, upa-elik tayyorlaş usullarini öz içiga olgan manbalardir.
8-a.dan 17-a. örtalarigaça davom etgan alkimyo bir tomondan fanni rivojlantirgan bölsa, ikkinçi tomondan uning tez qadamlar b-n ösişiga tösqinlik qildi. Ingliz kimyogari R. Boyl K.ni örganişda yangiça yondoşiş va faqat tajribalar yordamida olingan ma'lumotlarga işonişga undadi. Uning fikriça, K.ning maqsadi jismlar tuzilişini aniqlaş, şundan söng uni elementlarga ajratib, tahlilga ötişdan iborat bölişi kerak. Bunday ilgor ilmiy fikrlar paydo bölişiga qaramay K.ning haqiqiy yölga tuşişiga yana bir asr kerak böldi. Nemis kimyogari G.E. Ştal (1659—1734)ning flogiston nazariyasiga qarşi ölaroq, M. V. Lomonosov 1756 y.da yoniş, ya'ni oksidlaniş — oksidlovçi moddaning havo b-n birikişidan iborat ekanligini mikdoriy tajribalar asosida körsatib berdi. Fransuz kimyogari A. Lavuazye esa 1772—77-y. larda turli moddalar ustida tajribalar ötkazib, ular yonganida kislorod b-n birikişini körsatdi hamda kimyoviy reaksiyalarda moddalar oğirligining saqlaniş qonunini isbotladi. Mazkur qonun tasdiqlangaç, K. sifat-tavsif ilmidan mikdoriy bilimga aylandi. Endilikda massaning saqlaniş qonuni deb ataluvçi mazkur qonun muhim ahamiyat kasb etadi. Bir qança gazlar kaşf qilinişi natijasida pnevmatik kimyoga asos solindi. Flogiston nazariyasi tamomila rad etildi, kislorodli yoniş nazariyasi öz tasdiğini topdi. Natijada köpgina nazariy tasavvurlar özgardi, ya'ni kimyoviy nomenklatura işlab çiqildi. Mana şu davrda kimyoning analitik tahlil yöli şakllandi.
19-a. K. fani tarixida nazariy asoslarni işlab çiqiş davri böldi. Natijada ato m - molekulyar ta'limot maydonga keldi. Ingliz olimi Jon Dalton 1803 i. moddaning atom tuzilişi haqidagi tasavvurlarga suyangan holda tajribalar ötkazdi. Elementlarning muayyan bir mikdorda reaksiyaga kirişuvini ularning ayrim zarraçalardan, ya'ni boşqaça aytganda atomlardan taşkil topganligidan deb bildi. Karrali nisbatlar qonuni deb atalmiş fikri asosida kimyoviy elementlarning bir-biri b-n ma'-lum oğirlik nisbatlarida birikişini körsatib, atom oğirliklariga alohida ahamiyat berdi. Nisbiy atom oğirlik tuşunçasini fanga kiritib, eng yengil element sifatida vodorod atomi oğirligini birga teng deb qabul qildi va uni birlik sifatida taklif etdi. Dalton elementning atom oğirligi sifatida mazkur element atom oğirligining vodorod atomiga bölgan nisbatini oldi. Italiyalik olim A. Avogadro atom va molekula tuşunçasining bir-biridan farq qilişini aniqlab berdi. U moddaning kiçik zarraçasi molekula, elementlarning eng kiçik zarraçasi esa atom deb ta'rifladi. Pekin uning bu fikri faqat oradan ança vaqt ötgaç, tan olindi. Gep-Lyussakning hajmiy nisbatlar qonuni (q. Gey-Lyussak qonunlari) e'tirof etilgaç, Avogadroning bir xil t-ra va bosimda olingan ixtiyoriy gazlarning teng hajmlaridagi molekulalar soni teng bölişi haqidagi qonuni (gipotezasi) amaliyotga kiritildi. Fransuz fizigi J. B. Perren (1870—1942) tajribalari asosida hisoblab topilgan 6,022Ş23 soni Avogadro soni deb ataldi.
1852 y.da ingliz kimyogari E. Franklend fanga valentlik tuşunçasini kiritdi. A. M. Butlerov tomonidan 1861 y. e'lon qilingan tuziliş nazariyasi K.ning rivojida muhim bosqiç böldi. Mazkur nazariya asosida organiq moddalarning molekulalardagi atomlar valentliklariga muvofiq bir-biri b-n birikişi, moddalarning xossalari kimyoviy tuzilişi (tarkibi)ga boğliqligi, atomlar bir-biri b-n qanday ketma-ketlikda birikkanligini aniqlaş, kimyoviy tuziliş formulasi birikma xossasini ifodalaşi, molekuladagi özaro birikkan va birikmagan atomlarning bir-biriga bölgan ta'sirining borligi yotadi. Nazariya yangi moddalar sintez qilişni, ularning xossalarini oldindan aytib berişni va nazariy jihatdan muhim bölgan izomeriya hodisasini ilmiy nuqtai nazardan isbotlab berdi.
19-a.da fandagi tarixiy kaşfiyotlardan biri 1869 y. D. I. Mendeleyev tomonidan oçilgan kimyoviy elementlar davriy qonuni va sistemasi böldi. Mendeleyev elementlarni ilmiy asosda sinflarga ajratdi, ular orasidagi içki boğlaniş qonuniyatlarini topdi, hali noma'lum bölgan elementlar mavjudligini oldindan başorat qildi. Uç noma'lum elementning xossalarini oldindan aytib berib, ularga «ekabor», «ekaalyuminiy» va «ekasilitsiy» degan şartli nomlar berdi. Oradan 15 yil ötar-ötmas uning ba-şorati amalda tasdikdandi. Bu elementlar fransiyalik Lekok de Buabodran, şvetsiyalik Nilson va germaniyalik Vinklerlar tomonidan kaşf etildi. Ekaalyuminiyga Fransiyaning eski nomi Galliyadan olinib «galliy» nomi, ekaborga «skandiy» (Skandinaviya nomidan) va ekasilitsiyga «germaniy» degan nomlar berildi. Mendeleyevning ma'lumotlari boşqa olimlar ma'lumotlariga juda yaqinligi b-n ilmiy tasdiğini topdi. Uning yana 11 elementning tez orada oçilişini nazarda tutib böş kataklar qöyganligi qonun va uning grafik ifodasi bölgan davriy sistemaning katta ilmiy ğalabasi böldi. Sistemada davrlar va guruhdar şunday joylaştirildiki, bunda valentlik, atom massalari, atom radiuslarining özgarişi va ş.k. xossalar öz ifodasini topdi. Natijada ilgari tasdikdanmagan kimyoviy elementlar sistemalaridagi xatolik va kamçiliklarga barham berildi, atom massalariga tuzatişlar kiritildi, nodir elementlar va asl gazlar xossalari töğri talqin qilindi. Davriy qonun nafaqat K. uçun, balki boşqa tabiiy fanlar, falsafadagi mikdorning sifatga ötiş qonuniyatlarini aks ettiruvçi tabiatning fundamental qonuni bölib qoldi. Buning isboti sifatida davriy qonun va sistema asosida kimyo qonunlari va tabiatning yuzlab boşqa qonunlari, jumladan, radioaktiv elementlarning kaşf qilinişi, ingliz fizigi E. Rezerfordning atom tuzilişi modelini taklif qilişi, Daniya fizigi N.Borningatomlarda elektron qobiqlari va qobiqçalari ketma-ket joylaşuvini topişi, atom energiyasining nihoyatda ulkan kuçidan foydalaniş qabilarni körsatiş mumkin. Ayni vaqtda K. fani Mendeleyev davriy qonuni va sistemasi asosida öqitiladi.
19-a. ning 70-y.laridan boşlab organiq kimyo tez rivojlana boşladi. Uglevodorodlar, spirtlar, aldegidlar, ketonlar, karbon kislotalari, galogenlar, nitrobirikmalarning muhim hosilalari olindi, xossalari örganildi va bularning ma'lum qismi sanoat miqyosida işlab çiqarila boşladi. 80-y.larda töyinmagan uglevodorodlar asosidagi sintezlarga asos solindi, purin moddalari, qandlar, tabiiy pigment va oqsillar örganila boşlandi. Natijada stereokimyo tasavvurlari rivojlandi. Bu davrda elektrokimyoviy (M. Faradey) va termokimyoviy jarayonlar (G. I. Gess, M. Bertlo), elektrolitik dissotsiatsiya (S. Arrenius), kimyoviy reaksiyalar tezligi (Ya. Vant-Goff) örganildi. Buning natijasida kimyoviy termodinamika faniga asos solindi.
19-a. oxiri va 20-a. boşlari fizikada atom tuzilişining örganilişi, radioaktivlik hodisasining oçilişi, elektronning amaliyotdagi ahamiyati örganilişi va kvant kimyosinit çuqur nazariy yutuqlaridan foydalaniş K. fanining olamşumul yutuqlaridan böldi. Mac, tabiiy hodisa — Adriatika dengizining fosforessensiyalanişini 1835 y.dayoq fransuz fizigi A. Bekkerel sezganligi ma'lum. Ammo oradan 60 y. dan ortiqroq vaqt ötib uning nabirasi Anri Bekkerel 1896 y.ning 1 martida uran hosilalari, bir oz keyinroq esa uranning özi ham şunday xossaga egaligini aniq-ladi (q. Bekkerel). 1895 yili V. Rentgen tomonidan kaşf etilgan nurlar ham şunday xossalarga ega ekanligini Bekkerel körsatib ötgan edi. 'L.Skladovskaya-Kyuri bu nurlarni radioaktiv nurlar, nurlaniş hodisasini esa radioaktivlik hodisasi deb atadi. U bu hodisani şaxsan özi toriy elementida uçratdi. U P. Kyuri b-n birgalikda uran minerallaridan 2 ta yangi radioaktiv element — poloniy va radiyni ajratib olişga muvaffaq böddi. Yangi elementlarning biri M. Skladovskaya-Kyurining vatani bölmiş Polşaning eski nomi şarafiga poloniy deb nomlanadi. Şunday keyin aktinoidlar qatori tuzildi. Radioaktiv elementlarning yarim yemiriliş davri, ya'ni har bir radioaktiv moddaning yarmisi parçalanişi uçun ketgan vaqtni belgiladilar. E. Rezerford, ingliz olimi F. Soddi, keyinroq Iren va Jolio-Kyurilar radioaktivlikni çukur örganişdi, Kyurilar sun'iy radioaktivlik hodisasini tadqiq qilişdi. Yadro reaksiyalari yordamida davriy sistemadagi barça kimyoviy elementlarning sun'iy radioaktiv izotoplarini oliş mumkinligi işlar kölamini fizika b-n bir qatorda K.ga ham olib kirdi. Natijada K.ning zanjir reaksiyalari mukammal örganildi va amaliy ahamiyat kasb etdi. Pozitron çiqişi yoki (3+-yemiriliş va K-zabt etiş (yadroning yaqinida turgan K-qobiqçadagi elektronni yutişi) turli elementlar radioizotoplarini örganişga yordam berdi. Hoz. gaça bunday radioaktiv izotoplardan 1500 dan ortiği olingan. Sun'iy radioizotoplarni örganiş aylanişlarning yangi xillarini topişga imkon berdi. Radioaktiv moddalarning xossalarini örganadigan, ularni ajratib oliş, yiğiş va tozalaş usullarini işlab çiqadigan fan radiokimyo nomini oldi.
K.ning tez suratlar b-n rivojlanişi natijasida elektron va u haqsagi tuşunçalar aniqlanib, kvant kimyosi hamda sun'iy sintez qilingan transuran elementlar kimyosi şakllandi. Oqsillar kimyosida misli körilmagan yangiliklar oçildi. Million atmosfera bosimda olib boriladigan kimyoviy jarayonlar örganildi, sun'iy olmos olişning nazariy yöllari körsatildi, xilma-xil polimerlar sintez qilindi.
18-a. oxiri va 19-a. örtalarida Ğarb mamlakatlarida rivoj topa boşlagan K. Rossiya orqali Özbekistonga ham kirib keldi. Toşkentda 1869 y. kimyo lab. taşkil etildi. Keyin şu yerda kömirni gazlaştiruvçi moslama körib işga tuşiriladi, lab.dagi xonalar gazlaştiriladi. Lab. xodimlari tomonidan mahalliy va olib kelinuvçi portlovçi moddalar tarkibi tekşiriladi. Qöqon xonligi va Buxoro amirligida zarb qilingan tangalar örganiladi. Turli ösimliklardan alizarin böyoğini ajratib oliş, çigitni tozalaş, tolani presslaş, suv va tuproqni analiz qiliş, ölkada sanoatni rivojlantirişga zarur bölgan toğ jinslarini tadqiq qiliş, sabzavot ekinlari tarkibidagi şakar miqdorini aniqlaş, şişa uçun kerakli giltuproq va qumtuproq tarkibi hamda sifatini aniqlaş, uzumni bijğitib spirt tayyorlaş, anor pöstloğidan oşlovçi moddalar tayyorlaş, sement eritmalari va toşqol oliş, don va dukkakli ösimliklardagi kraxmalni aniqlaş, qamiş, ğözapoya va daraxtlarning ötinlaridagi yonilği birliklarini hisoblaş kabi i.t. işlari olib boriladi. 1913 y. yanv.gaça işlab turgan mazkur lab. bajargan işlari asosida Özbekistonda bir neça sanoat tarmoqlarini taşkil qiliş mumkin degan xulosaga kelinadi, lekin bu işlarga amaliy yondoşilmaydi.
1918 y. Toşkentda Turkiston un-tining taşkil etilişi va uning tarkibida kimyo f-tining oçilişi Özbekistonda K. fanining rivojida yangi bosqiç böldi.
K. va uning sanoatiga yondoş bölgan quriliş, oziq-ovqat, neft, suv va b. tarmoqlar rivojlanişi bu işlarga ijobiy ta'sir körsatdi. Mahalliy aholi orasidan A. Şamsiyev, 3. Saidnosirova, M. Hakimov, M. Niyozov, M. Azizov kabi dastlabki kimyogarlar yetişib çiqsi. Ular yoş kadrlarni tayyorlaşga katta hissa qöşdilar.
1920 y. Turkiston Respublikasi Markaziy xalq xöjaligi kengaşida sanoat b-n boğlangan K. bölimi taşkil qilinib, unda lab. oçiladi. Lab. Respublika xalq xöjaligining turli tarmoklari uçun zarur bölgan ilmiy muammolar b-n şuğullana boşlaydi. 1921 y. esa i.t. institutlari Kengaşi taşkil etilib, önga prof. S.N. Naumov rais qilib tayinlanadi. Dorivor preparatlar tayyorlab, analitik tahlillar olib boriladi. Işlar natijasi Xilkovo (hoz. Bekobod) sement z-di va Aşxobod şişa z-dining işga tuşirilişida qöl keladi. Tez orada un-tda texnik kimyo kafedrasi oçiladi. Bu yerda N. L. Karavayev, M. S. Elgort, D. A. Alekseyev, Ye. I. Poznerlar tomonidan anorganiq va fizik K. böyiça i.t. işlari olib boriladi. V. A. Novikov b-n B. G. Zapromyotovlar ilmiy işlar qatorida mahalliy kadrlar tayyorlaş b-n ham şuğullanadilar. 1927 y. Özbekiston sanoat-iqtisod i.t. instituta (keyinroq Özbekiston mahalliy sanoat i.t. instituta) taşkil qilinadi. In-t lab.larida keramika, boğlovçi materiallar, sellyuloza-qoğoz va yoqilği sektorlari oçiladi.
30-y.larda fanning rivojiga S. N. Naumov, M. I. Usanoviç, A. P. Rostovskiy, S. M. Muqimov, I. S. Kansepolskiylar katta hissa qöşdilar. 1933 y. un-tning kimyo fti qoşida K. tadqiqot inti taşkil qilinadi. In-t lab.larida diketoefirlar kimyosi, gaz reaksiyalari kimyosi, elektr kimyosi, aralaşmaydigan suyuqliklar kimyosi, tabiiy va sintetik kolloid sistemalar, alkillaş reaksiyalari, kislota-işqor nazariyasi, soz tuproq asosida keramik materiallar i.ç. kimyosi va texnologiyasi, çigitdan yoğ oliş kabi muhim i.t. işlarini rivojlantirişda tadqiqotçilar sanoat b-n hamkorlikda işladilar.
30-y. larda un-tning kimyo f-tida S. Yunusov, O. Sodiqov, K. Axmedov, Ş. Tolipov, H. Usmonov, A. Sultonov, H. Rustamov, Y. Toşpölatov, A. Abdu-rasulova, F. Tojiyev, A. Murtazoyev, H. Rahimov kabi iste'dodli yoşlar yetişib çikdi. 2-jahon uruşi yillarida şaroit oğir bölişiga qaramay fan rivojiga ahamiyat berildi, tadqiqotlar kamroq bölsada davom ettirildi. 40-y.lar boşida Ittifoq FA ning Özbekiston filiali taşkil qilinib, uning tarkibiga A. S. Şamsiyev rahbarlik qilayotgan Kimyo in-ti ham kiritildi. S. Muqimov, F. Xöjayev va frontdan qaytgan S. Yunusov, K. Ahmedov, Ş. Tolipov, A. Sultonov, H. Rustamov, I. S. Kansepolskiy va b. olib borilayotgan i.t. işlariga özlarining munosib hissalarini qöşdilar. Ular Özbekiston FAning i.t. institutlari tarkib topişi va rivojida ham iştirok etişdi. Uruş davrida Çirçiq elektr kimyo k-tining boş muxandisi lavozimida işlagan M. Nabiyev kimyo sanoatining rivojiga katta hissa qöşdi, keyinroq u mineral öğitlar kimyosi yönalişining boş mutaxassisi sifatida köp yillar faoliyat körsatdi. Xalq xöjaligining eng asosiy tarmoği bölgan paxtaçilik rivojlantirildi, öğitlar va mikroelementlarning yangi xillari topildi.
Umumiy va anorganiq K.da tuzlar kimyosi, gidrolizi va eruvçanligi sohasidagi muammolar hal qilinib, yerga solinadigan öğitlar hamda ularning kimyosi çuqur örganildi. Ekinga solinadigan mikroelementlar kimyosi M. Azizov tomonidan rivojlantirildi, ularning ançagina kompleks birikmalari sintez qilindi, bulardan dori-darmon tayyorlaşda foydalaniş ham örganildi. Prof. H. Rahimov nodir va rangli metallarning kompleks birikmalari kimyosi ustida iş olib bordi. Polimetalli xom aşyolar kimyosi rivojlantirildi, oğir metallarning geterotsiklik birikmalari, ularning N-oksidlari, kompleksonlari aniqlandi. Suv-tuz sistemasi çuqur tahlil qilindi, ekstraksiya jarayonlari yaxşilandi. Kompleks birikmalar va kompleksonlar kimyosi çuqur örganildi hamda xalq xöjaligining turli jabhalaridan keng örin oldi.
Akad. N. Parpiyevning nodir va ötkinçi metallar kompleks birikmalari xossalarini örganiş, yangilarini sintez qiliş va amaliyotda qöllaş böyiça işlari diqqatga sazovordir. Kremniy, germaniy, titan, sirkoniy, gafniy, molibden va vanadiy ftoridlarning vodorod ftorid kislo-tasi b-n ta'siri örganildi. Yuqori molekulali ftorli kompleks birikmalarning barqarorlik konstantalari topildi, anion almaşişining mexanizmi tahlil qilindi. Qator komplekslarning IQ-spektrlari, termografiyasi, elektr ötkazuvçanligi, rentgen-fazaviy tahlili amalga oşirildi. Volfram ajratib oliş işi yölga qöyildi. Yangi kompleks birikmalardan q.x.da, tibbiyot va farmatsev-tikada foydalaniş böyiça amaliy işlar qilindi.
Analitik K.dagi dastlabki işlar akad. Ş. Tolipov rahbarligida olib borildi. U şogirdlari b-n birga ftorli birikmalar kimyosini çuqur örgandi, natijada qator elementlarni aniqlaşning oğirlik, hajmiy va amperometrik usullari işlab çiqildi. Bu işlar «böysunmagan element» bölgan ftorning sanoat miqyosida işlab çiqarilişini yölga qöyişda muhim omillardan böldi. Anorganiq moddalarning lyuminessent tahlili böyiça R. Jiyanboyeva olib borgan işlar öz vaqtida butifosning zararli xossalarini aniqlaşda rol öynadi.
K. fanining şon-şuhratini jahon miqyosiga olib çiqişda akad. S. Yunusovning alkaloidlar kimyosini rivojlantirişga oid işlari muhim hissa bölib qöşildi. 4000 dan ortiq ösimlik alkaloidlari tadqiq qilinib, ulardan 600 dan ziyod muhim alkaloidlar ajratib olindi, ularning tarkibiy qismlari, tuzilişi va xossalari çuqur örganildi. 50 dan ortiği tibbiyotga joriy etildi, olingan oqsillar q.x. va oziq-ovqat sanoati uçun taklif etildi. Vilt kasalligiga qarşi qöllaniladigan preparatlar kaşf qilindi. Prof. F. Qöçqorov va uning şogirdlari tomonidan atsetilen kimyosi rivojlantirildi. Akad. I. P. Sukervaniq, A. Abdurasuleva va b. alkillaş reaksiyalarini örganib, fan rivojiga hissa qöşdilar. Dekarbonillaş böyiça Yo. Aliyev tadqiqotlari u rahbarlik qilgan Kimyo in-tida karboksillaş reaksiyalarini örganişda qöl keldi.
Organiq kataliz neftni kayta işlaş in-ti (hoz. A. Sultonov nomidagi Kataliz in-ti)da rivoj topdi. Intda köpgina yangi katalizatorlar kaşf qilindi, aromatik uglevodorodlar kimyosi, q.x. va ipakçilikning rivojlanişi uçun amaliy işlar olib borildi.
Akad. O. Sodiqov tomonidan bioorganiq kimyo faniga asos solindi. Olim taşkil etgan Bioorganiq kimyo in-tida (1973 y.) ösimliklarning ikkilamçi metaboliti, tibbiyot va q.x. uçun zarur preparatlarni oliş usullari, hayvonlar va ösimliklardagi oqsil tabiatli zaharlarning ta'sir mexanizmi örganildi. Ilon, çayon va b. zaharining sun'iy analoglari olindi, taqribiy qismlari hamda xossalari tadqiq qilindi. N-oksidlar, anabazin, dipiridil, paxikarpin, morfin, sitazin va b. kimyosi çuqur örganildi. Stereokimyo, konformatsion analiz, tabiiy birikmalarning elektron tuzilişi va reaksiyaga bölgan xususiyatlari tadqiq qilindi. Gossipol kimyosi örganildi, ğözapoyadan turli mahsulotlar oliş kimyosi va texnologiyasi işlab çiqildi, viltga qarşi işlatiladigan preparatlar kaşf qilindi. Akad. A. Abduvahobov sintez qilgan feromonlar paxtaçilik rivojiga muhim hissa qöşdi. Akad. Ş. Solihov rahbarligida olib borilayotgan i.t.lar, tibbiyot, q.x., farmatsevtika va biokimyo ehtiyojlarini qondirişga qaratildi.
Fizik K. 20-y. lar oxirlarida D. Alekseyevning portlaş jarayonlari kinetika-sini örganiş b-n boşlandi. Keyinroq N. A. Kolosovskiy. M. I. Usanoviç va V. V. Udovenkolarning termodinamika hamda fizik-kimyoviy tahlil masalalarini bajariş b-n davom ettirildi. Polimerlarning fizik-kimyoviy xossalarini tekşiriş (H. Usmonov), kimyoviy reaksiyalar kinetika-sini örganiş (H. Rustamov), elektr kimyoviy jarayonlarni tadqiq qiliş (A. Murtazoyev) ustidagi işlar kengaytirildi. Olimlar suyuq eritmalarning elektr ötkazuvçanligini ölçaş, rangli va nodir elementlar hamda ular qotişmalarini elektr kimyoviy usulda çöktirib ajratiş, elektr kapillyar hodisalari ölçamini biliş b-n şuğullandilar. Kislota-asos katalizatorlari iştirokida ötadigan qator reaksiyalarning kinetik qonuniyatlari va mexanizmi örganildi, ionitlardan foydalaniş işlari olib borildi. Köp atomli spirtlardan erituvçi sifatida foydalangan holda köpgina reaksiyalar kinetikasi va mexanizmi ravonlantirildi.
Fizik K. b-n çambarmas boğliq bölgan kolloid K. ustidagi tadqiqotlar B. G. Zapromyotov (30-y.lar), uruş davridan boşlab esa akad. K. Ahmedov boşçiligida olib borildi. Öşa davrlarda giltuproq, tabiiy mineral böyoqlar, loyqa suvlar va ş.k. boşqa dispers sistemalar; gidrolizlar, kolloid çökmalar hisoblangan koagulyantlar, koagel, kserogellar örganildi. 50-y.lardan boşlab esa polimerlar fizik kimyosi va termokimyosiga oid tabiiy gazlar hamda gaz kondensatlaridan sirt-faol moddalar oliş, suvda eruvçan yuqori molekulali birikmalar sintez qiliş, ularning xossalarini örganiş işlari amalga oşirildi. Liofob gidrozollar, liofill polimerlarning kolloid xossalarini örganiş, ularning tuzilişini boşqariş va zarur xususiyatlarni singdiriş, tabiiy mineral sorbentlardan amaliyotda foydalanişga doyr ançagina işlar diqqatga sazovordir. K. Axmedov öz şogirdlari (E. Oripov va b.) b-n hamkorlikda «K-4», «K-9», «PAA-1» kabi preparatlarni kaşf qilib sanoatga tadbiq etdi. Endilikda bunday preparatlardan burğilaşda, q.x.da, yöl qurilişi va çöllardagi uçuvçan qumlarni muqim holatga ötkaziş işlarida foydalaniladi. Mana şunday işlar natijasi ölaroq çöl zonalarida ekinzorlar barpo qiliş, şaxar va qişloqlar quriş işi osonlaşdi, sirt-faol moddalardan foydalaniş turli sanoat korxonalari faoliyatini jadallaştirişga, i.ç. hajmini oşirişga olib keldi.
Yuqori molekula(polimer)li birikmalar kimyosi uruşdan keyingi yillarda rivojlandi. 1946 y.dan boşlab paxta sellyulozasi va uning turli efirlari ustida ilmiy izlanişlar olib borildi. Yangi monomerlar sintez qiliş, ularni polimerlaş, tola çöziş kabi işlar yölga qöyildi.
H. Usmonov boşçiligida vinil monomerlari u-nurlari ta'sirida qator polimerlarga payvandlandi, ularning xossalari tadqiq qilindi, olingan birikmalarda fiziologik faollik borligi aniqlandi. Bu işlarning natijalari olingan polimerlardan tibbiyotda foydalanişga yöl oçdi. Vinilftorid va ş.k. boşqa ftorid monomerlarini polimerlab olingan yangi xossalarga ega bölgan yuqori molekulali birikmalar sintez qilindi. Olingan sun'iy tolalardan kord, polinoz tolalar, fortizanlar, sun'iy ipak, yonmaydigan, çirimaydigan, oson böyaladigan hamda elektr tokini yaxşi ötkazadigan polimerlar olindi. Itakon kislotasi, uning qator hosilalari, ionitlar, polielektrolitlar va ş.k. moddalar akad. M. Asqarov tomonidan örganildi. Polimerlarning stabillaşuv jarayonlari çuqur tadqiq qilindi, sopolimerlar sintezining yangi usullari, ionlanuvçi polimerlar va sopolimerlar xususiyatlari tadqiqotlari nihoyasiga yetkazildi. Natijada qator stabilizatorlar, töldirgiçlar, qotiruvçi moddalar va plyonkalar sanoatga tadbiq etildi. Armirlangan plyonkalardan ipak qurti boqişda foydalaniş katta samara berdi.
Paxta va yoğoç sellyulozasi kimyosi akad. T. Mirkomilov tomonidan rivojlantirildi. Sellyulozani modifikatsiyalab, olingan mahsulotlarning nurga çidamliligini oşiriş, ötga çidamli qiliş, ezilib mijgilanmaydigan bölişini ta'minlaş, mexaniq jihatdan pişiq, çirimaydigan, kirişmaydigan va ş. k. boşka ijobiy xossalarni özida mujassamlaştirgan mahsulotlar oliş ustida tadqiqotlar olib borildi.
Respublikamizda kompozitsion materiallar kimyosi akad. S. Ne'matov rahbardigida rivojlantirildi. Yangi xossalarga ega bölgan qoplama materiallar, sirlar, kremniy organiq suyuqliklar keramik materiallar i.ç.ga tatbiq etildi. Bu materiallardan yöl qurilişlarida, avtomobil, q.x. maşinalari, turli beton plitalari i.ç. va b. sohalarda keng foydalaniladi.
Silikatlar K.si va texnologiyasi sohasida I. S. Kansepolskiy tomonidan tabiiy kuygan tuproq (gliyej)larni portladsementga qöşimça sifatida qöllaş, sement korrozitsiyasi va önga qarşi kuraş çoralarini izlaşga doir tadqiqotlar olib borildi. Fosfogipsning kalsiy alyuminatlari b-n reaksiyalari örganildi, mahalliy xom aşyolar asosida sulfoalyuminatbelitli sement olindi, kam energiya sarflab sement oliş texnologiyasi işlab çiqildi (T. A. Otaqöziyev). Işqoriy-yer metallari silikatlari va alyumosilikatlari hamda ularning galliy va germaniyli analoglarining yuqori t-ralarda özaro birikişi, turli şaroitlarda bir-birida eriş qonuniyatlari ilmiy jihatdan asoslab berildi. Sanoat çiqindilari va ikkilamçi xom aşyolardan foydalanib, xalq xöjaligi uçun zarur şişa va keramik buyumlar tayyorlaş texnologiyalari işlab çiqildi va amaliyotga tadbiq etildi (N. A. Sirojiddinov, A. P. Erkaxöjayeva). S. S. Qosimova va uning şogirdlari tomonidan yangi tarkibli, rangli, böğiq hamda maxsus optik şişalar olindi va i.ç.ga tavsiya etildi.
Akad. S. Raşidova va uning şogirdlari tomonidan erkin radikallarni yutib, stabillaş xususiyatiga ega bölgan funksional guruqçalarni öz içiga olgan monomerlarning polimerlaniş reaksiyalari örganildi. Çigitning unib çiqişini boşqaradigan işda qöl keladigan polimer qoplamalar kaşf qilinib, q.x.ga tatbiq etildi.
K. texnologiyasining jarayon va uskunalari fani akad. 3. Salimoye va uning şogirdlari tomonidan örganildi. Çigitni quritiş, undan yoğ olişni intensifikatsiyalaş, ekstraksiya, gazlar adsorbsiyasi va ş.k. muhim jarayonlarni tadqiq qilişda yangi ma'lumotlar olindi. Bu ma'lumotlar asosida bir qança korxonalar (Yangiyöl, Uçqörğon yoğ z-di) işlari yaxşilandi.
Respublikamizda K. fanining rivojlanişida Özbekiston FA tarkibida hamda turli vazirliklar tarmoq in-tlari sifatida faoliyat körsatib kelayotgan i.t. va loyiha in-tlari xizmati ham salmoqlidir. Kimyo in-ti (hoz. Umumiy va noorganiq kimyo instituti), Ösimlik moddalari kimyosi instituti, Polimerlar fizikasi va kimyosi instituti, Kataliz instituti, ÖzMU, ToşTU, Toşkent kimyo-texnologiya instituti, Toşkent töqimaçilik va yengil sanoat inti va b. oliy öquv yurtlari kimyo lab.larida olib borilayotgan i.t. işlari mamlakatimizda K. fanini yuqori poğonalarga kötarişda muhim omillardan böldi.
Ad.: Axmerov K,., Özbekiston kimyogarlarining muvaffaqiyatlari, T., 1987.
Qudrat Axmerov.
Q.: Bekkerel, Bekkerel, Gey-Lyussak qonunlari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИМЁ, химия — моддаларнинг тузилиши ва ўзгаришини ўрганадиган фан. К. бошқа фанлар қатори инсон фаолиятининг маҳсули сифатида вужудга келиб, табиий эҳтиёжларни қондириш, зарурий маҳсулотлар и.ч., биридан иккинчисини хрсил қилиш ва, ниҳоят, турли ҳодисалар сирларини билиш мақсадида рўёбга чиқди. Одамлар қадимда рудалардан металларни ажратиб олиш, турли хил қотишмалар тайёрлаш ва қўллаш, жумладан, шиша тайёрлаш ва ундан турли мақсадларда фойдаланишни билганлар. Мил. ав. Мисрда кимёвий жараёнларга асосланган ҳунармандчилик ривожланганлиги маълум. Пишиқ чарм тайёрлаш, уни бўяш, рангли шиша олиш, ўсимликлардан дори-дармон ва хушбўй ҳидли моддалар тайёрлаш, сопол буюмлар и.ч. йўлга қўйилган. Ўша даврларда кимёвий маҳсулотлар Ҳиндистон, Хитой ва Ўрта Осиёда ҳам ишлаб чиқарилган. «Кимёи ҳунар» соҳиби бўлган кимёгар бир моддадан иккинчи маҳсулотни тайёрлаш иши б-н шуғулланган. Ўзбекистондан ўтган Буюк ипак йўли орқали мил. ав. 1-минг йилликнинг 2-ярмидан бошлаб, мамлакатга савдо-сотиқ б-н бирга ҳунармандчилик ҳам кириб келди. Топилган жуда кўп тарихий буюм ва ёдгорликлар Ўзбекистон ҳудудида яшаган аҳолининг кимё ҳунаридан қадимдан бохабар эканлигидан дарак беради. Бухоро яқинидаги Пойкенд манзилгоҳидан 8-а.га тааллуқли кимё лаб. топилган. Лаб. жиҳозлари ичида турли идишлар, шиша асбоблар, болалар сумаги учрайди.
К.нинг фан сифатида шаклланишини тадқиқотчилар Миср б-н боғлашади. Савдо-сотиқ, хунармандчилик ва маааний алокалар жуда ривожланган бу мамлакатда илм, фалсафий қарашлар, саноат ва қ.х. яхши ривож топали. Нил бўйидаги Искандария шаҳрида 1-а.да ёзилган трактатларда кўпгина кимёвий маълумотлар, жумладан, кимёвий жи-ҳозларнинг кўринишлари, куйдириш, пишириш, тоблаш, қуруқ ҳайдаш, эритиш, кристалланиш, ажратиш ва б. усуллар ҳақида маълумотлар келтирилади. Мазкур манбада оддий металлардан олтин олиш ғояси ҳам илгари сурилган бўлиб, мавҳум бу изланиш фаннинг ривожланишига маълум даражада тўсқинлик қилди, олимлар фикрини бошка — амалга ошмайдиган йўналишга буриб юборди. Искандария трактатлари маълумотларидан фойдаланган араб олимлари тез орада бир нечта янги моддалар, жумладан, нитрат кислота, тузлар ва б.ни олишни кашф қилдилар. Мисрлик олимлар тилидаги К.га араблар «ал» қўшимчасини қўшиб машҳур «Алкимё»га асос солдилар. Натижада кўпгина илмий асарлар, китоблар, мақолалар ва тажрибалар ифодалари пайдо бўлди. Кейинчалик бу сўз Европа мамлакатларида «Химия» номи б-н оммалашди. Муҳаммад Хоразмий 10-а. да «К.» сўзи арабча «камоякми», яъни «яширмоқ», «беркитмоқ» ни англатади, дейди. Турк олими Тошкўпир-зоданинг фикрига кўра, мазкур сўз яҳудийча «кимях» дан олинган. Баъзи олимлар «К.» сўзи Мисрнинг қад. номи «Хем» ёки «Хаме»дан олинган деган фикрни илгари суришади. Бу сўз «қора» ёки «қорамтир» маъносини англатиб, манбаларда «К.» «Миср фани» деган маънода келади. Бошқа бир гуруҳ олимлар эса «К.» сўзи юнонча «кимё» иборасидан келиб чиққан бўлиб, «суюқлик», «эритилган металл»ни англатишига ишора қиладилар. Аммо, қандай бўлишидан қатъи назар, мазкур фаннинг Шарқ мамлакатларида бир катор ривожланганлиги, бу борада ўрта осиёлик олимларнинг хизмати катта эканлиги тарихий манбалардан маълум.
«Алкимё» асосчиси Жобир ибн Хайём металларнинг пайдо бўлишидаги олтингугурт-симоб назариясини олға сурган, яъни ер қаърида қуруқ боғланишдан олтингугурт («металлар отаси»), нам буғланишдан эса симоб («металлар онаси») пайдо бўлади деган фикрни айтади. Уларнинг турли хил нисбатларда бирикишидан олтин, кумуш, мис, темир, қалай, қўрғошин, шиша ҳосил бўлади. Шу аснода оддий металларни нодир металларга ўтказиш ҳақида маълумотлар берилади. «Элемент» тушунчасига кўра, олтингугурт — ёнувчанлик, симоб — учувчанлик, туз эса эрувчанликни билдиради. Шўнга кўра, бу моддалар турининг кашф қилиниши асосий фикр бўлди. Олимнинг издошларидан бўлган Абу Наср Форобий ўзининг «Устоди Соний» асарида алкимё илмининг йўналишини маъқуллайди. Шарқ алломаларидан Абу Бакр ap-Розий «Сирлар китоби»да алкимё маълум бўлган моддаларни ўрганиш, асбоб-ускуналарни йиғиш ва фойдаланиш ҳамда тажрибалар ўтказишни келтиради. Розий ўз асарида ўнгача маълум бўлган моддаларни таснифлаб, асбоб ва тажрибаларни маълум бир тизимга солган. Абу Абдулло ал-Хоразмийнинг «Билимлар калити» китобида К.га алоҳида бўлим ажратилиб, унда турли моддалар, асбоблар, тажрибалар тўғрисида мукаммал маълумотлар келтирилган. Абул Ҳаким ал-Хоразмий эса алкимё фани тажрибаларида қўлланилган тарозига аҳамият беради. Ал-Ҳазиний томонидан 1125 й.да ёзилган «Доно тарозу ҳақида китоб»да турли кўриниш ва тузилишдаги тарозиларда тортиш усуллари баён қилинганлиги манбалардан маълум. Абу Али ибн Сино «Ал-қонун» китобида ўсимлик, ҳайвонот, минераллар, тузлар, кислоталар, ишқорлар, металлар, оксидлар ва б. бирикмаларнинг 750 дан ортиқ турини ёзади. Уларнинг номи, хоссалари, ишлатилишини тула ифо-далайди. Унинг «табошир кулчалари»дан (Индонезияда ўсадиган бамбукдан олиб кулчага қўшиб оёқ-қўли синган беморларга бериладиган кремний оксиди — инсон организмида тез эриб сингадиган модда) қанчадан-қанча одамлар шифо топган. Ибн Сино Жо-бирдан фаркли равишда металларнинг хусусиятини чуқур ва мукаммал ўрган-ди, унинг хатоларини тузатди. Ибн Сино нафақат Жобирнинг, балки барча алкимёгарларнинг хатоларини илмий жиҳатдан асослаб берди. У оддий металлардан нодир металлар, жумладан, олтин олиб бўлмаслигини биринчи бўлиб амалда исбот этди. Француз олими М. Бертло, рус олими Б. Меншуткин, акад. О. Соимовларнинг фикрича, Абу Али ибн Сино асарларида ҳоз. замон анорганиқ кимё фанининг илк куртаклари намоён бўлган. Абу Райҳон Берунийнинг «Минералогия»сида моддаларнинг моддалик хусусиятлари уз аксини топган. Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти фондида минералогияга оид 18 та, К.га оид 31 та қулёзма мавжуд. Булар араб, форс, эски ўзбек (турк) тилларида битилган «Ҳунарлар жавоҳири» китобидаги марварид, бўёқлар, сир, заҳарга қарши ишлатиладиган дорилар, упа-элик тайёрлаш усулларини ўз ичига олган манбалардир.
8-а.дан 17-а. ўрталаригача давом этган алкимё бир томондан фанни ривожлантирган бўлса, иккинчи томондан унинг тез қадамлар б-н ўсишига тўсқинлик қилди. Инглиз кимёгари Р. Бойль К.ни ўрганишда янгича ёндошиш ва фақат тажрибалар ёрдамида олинган маълумотларга ишонишга ундади. Унинг фикрича, К.нинг мақсади жисмлар тузилишини аниқлаш, шундан сўнг уни элементларга ажратиб, таҳлилга ўтишдан иборат бўлиши керак. Бундай илгор илмий фикрлар пайдо бўлишига қарамай К.нинг ҳақиқий йўлга тушишига яна бир аср керак бўлди. Немис кимёгари Г.Э. Штал (1659—1734)нинг флогистон назариясига қарши ўлароқ, М. В. Ломоносов 1756 й.да ёниш, яъни оксидланиш — оксидловчи модданинг ҳаво б-н бирикишидан иборат эканлигини микдорий тажрибалар асосида кўрсатиб берди. Француз кимёгари А. Лавуазье эса 1772—77-й. ларда турли моддалар устида тажрибалар ўтказиб, улар ёнганида кислород б-н бирикишини кўрсатди ҳамда кимёвий реакцияларда моддалар оғирлигининг сақланиш қонунини исботлади. Мазкур қонун тасдиқлангач, К. сифат-тавсиф илмидан микдорий билимга айланди. Эндиликда массанинг сақланиш қонуни деб аталувчи мазкур қонун муҳим аҳамият касб этади. Бир қанча газлар кашф қилиниши натижасида пневматик кимёга асос солинди. Флогистон назарияси тамомила рад этилди, кислородли ёниш назарияси ўз тасдиғини топди. Натижада кўпгина назарий тасаввурлар ўзгарди, яъни кимёвий номенклатура ишлаб чиқилди. Мана шу даврда кимёнинг аналитик таҳлил йўли шаклланди.
19-а. К. фани тарихида назарий асосларни ишлаб чиқиш даври бўлди. Натижада ато м - молекуляр таълимот майдонга келди. Инглиз олими Жон Дальтон 1803 и. модданинг атом тузилиши ҳақидаги тасаввурларга суянган ҳолда тажрибалар ўтказди. Элементларнинг муайян бир микдорда реакцияга киришувини уларнинг айрим заррачалардан, яъни бошқача айтганда атомлардан ташкил топганлигидан деб билди. Каррали нисбатлар қонуни деб аталмиш фикри асосида кимёвий элементларнинг бир-бири б-н маъ-лум оғирлик нисбатларида бирикишини кўрсатиб, атом оғирликларига алоҳида аҳамият берди. Нисбий атом оғирлик тушунчасини фанга киритиб, энг енгил элемент сифатида водород атоми оғирлигини бирга тенг деб қабул қилди ва уни бирлик сифатида таклиф этди. Дальтон элементнинг атом оғирлиги сифатида мазкур элемент атом оғирлигининг водород атомига бўлган нисбатини олди. Италиялик олим А. Авогадро атом ва молекула тушунчасининг бир-биридан фарқ қилишини аниқлаб берди. У модданинг кичик заррачаси молекула, элементларнинг энг кичик заррачаси эса атом деб таърифлади. Пекин унинг бу фикри фақат орадан анча вақт ўтгач, тан олинди. Геп-Люссакнинг ҳажмий нисбатлар қонуни (қ. Гей-Люссак қонунлари) эътироф этилгач, Авогадронинг бир хил т-ра ва босимда олинган ихтиёрий газларнинг тенг ҳажмларидаги молекулалар сони тенг бўлиши ҳақидаги қонуни (гипотезаси) амалиётга киритилди. Француз физиги Ж. Б. Перрен (1870—1942) тажрибалари асосида ҳисоблаб топилган 6,022Ш23 сони Авогадро сони деб аталди.
1852 й.да инглиз кимёгари Э. Франкленд фанга валентлик тушунчасини киритди. А. М. Бутлеров томонидан 1861 й. эълон қилинган тузилиш назарияси К.нинг ривожида муҳим босқич бўлди. Мазкур назария асосида органиқ моддаларнинг молекулалардаги атомлар валентликларига мувофиқ бир-бири б-н бирикиши, моддаларнинг хоссалари кимёвий тузилиши (таркиби)га боғлиқлиги, атомлар бир-бири б-н қандай кетма-кетликда бирикканлигини аниқлаш, кимёвий тузилиш формуласи бирикма хоссасини ифодалаши, молекуладаги ўзаро бириккан ва бирикмаган атомларнинг бир-бирига бўлган таъсирининг борлиги ётади. Назария янги моддалар синтез қилишни, уларнинг хоссаларини олдиндан айтиб беришни ва назарий жиҳатдан муҳим бўлган изомерия ҳодисасини илмий нуқтаи назардан исботлаб берди.
19-а.да фандаги тарихий кашфиётлардан бири 1869 й. Д. И. Менделеев томонидан очилган кимёвий элементлар даврий қонуни ва системаси бўлди. Менделеев элементларни илмий асосда синфларга ажратди, улар орасидаги ички боғланиш қонуниятларини топди, ҳали номаълум бўлган элементлар мавжудлигини олдиндан башорат қилди. Уч номаълум элементнинг хоссаларини олдиндан айтиб бериб, уларга «экабор», «экаалюминий» ва «экасилиций» деган шартли номлар берди. Орадан 15 йил ўтар-ўтмас унинг ба-шорати амалда тасдикданди. Бу элементлар франциялик Лекок де Буабодран, швециялик Нильсон ва германиялик Винклерлар томонидан кашф этилди. Экаалюминийга Франциянинг эски номи Галлиядан олиниб «галлий» номи, экаборга «скандий» (Скандинавия номидан) ва экасилицийга «германий» деган номлар берилди. Менделеевнинг маълумотлари бошқа олимлар маълумотларига жуда яқинлиги б-н илмий тасдиғини топди. Унинг яна 11 элементнинг тез орада очилишини назарда тутиб бўш катаклар қўйганлиги қонун ва унинг график ифодаси бўлган даврий системанинг катта илмий ғалабаси бўлди. Системада даврлар ва гуруҳдар шундай жойлаштирилдики, бунда валентлик, атом массалари, атом радиусларининг ўзгариши ва ш.к. хоссалар ўз ифодасини топди. Натижада илгари тасдикданмаган кимёвий элементлар системаларидаги хатолик ва камчиликларга барҳам берилди, атом массаларига тузатишлар киритилди, нодир элементлар ва асл газлар хоссалари тўғри талқин қилинди. Даврий қонун нафақат К. учун, балки бошқа табиий фанлар, фалсафадаги микдорнинг сифатга ўтиш қонуниятларини акс эттирувчи табиатнинг фундаментал қонуни бўлиб қолди. Бунинг исботи сифатида даврий қонун ва система асосида кимё қонунлари ва табиатнинг юзлаб бошқа қонунлари, жумладан, радиоактив элементларнинг кашф қилиниши, инглиз физиги Э. Резерфорднинг атом тузилиши моделини таклиф қилиши, Дания физиги Н.Борнингатомларда электрон қобиқлари ва қобиқчалари кетма-кет жойлашувини топиши, атом энергиясининг ниҳоятда улкан кучидан фойдаланиш қабиларни кўрсатиш мумкин. Айни вақтда К. фани Менделеев даврий қонуни ва системаси асосида ўқитилади.
19-а. нинг 70-й.ларидан бошлаб органиқ кимё тез ривожлана бошлади. Углеводородлар, спиртлар, альдегидлар, кетонлар, карбон кислоталари, галогенлар, нитробирикмаларнинг муҳим ҳосилалари олинди, хоссалари ўрганилди ва буларнинг маълум қисми саноат миқёсида ишлаб чиқарила бошлади. 80-й.ларда тўйинмаган углеводородлар асосидаги синтезларга асос солинди, пурин моддалари, қандлар, табиий пигмент ва оқсиллар ўрганила бошланди. Натижада стереокимё тасаввурлари ривожланди. Бу даврда электрокимёвий (М. Фарадей) ва термокимёвий жараёнлар (Г. И. Гесс, М. Бертло), электролитик диссоциация (С. Аррениус), кимёвий реакциялар тезлиги (Я. Вант-Гофф) ўрганилди. Бунинг натижасида кимёвий термодинамика фанига асос солинди.
19-а. охири ва 20-а. бошлари физикада атом тузилишининг ўрганилиши, радиоактивлик ҳодисасининг очилиши, электроннинг амалиётдаги аҳамияти ўрганилиши ва квант кимёсинит чуқур назарий ютуқларидан фойдаланиш К. фанининг оламшумул ютуқларидан бўлди. Mac, табиий ҳодиса — Адриатика денгизининг фосфоресценцияланишини 1835 й.даёқ француз физиги А. Беккерель сезганлиги маълум. Аммо орадан 60 й. дан ортиқроқ вақт ўтиб унинг набираси Анри Беккерель 1896 й.нинг 1 мартида уран ҳосилалари, бир оз кейинроқ эса ураннинг ўзи ҳам шундай хоссага эгалигини аниқ-лади (қ. Беккерель). 1895 йили В. Рентген томонидан кашф этилган нурлар ҳам шундай хоссаларга эга эканлигини Беккерель кўрсатиб ўтган эди. ЪЛ.Складовская-Кюри бу нурларни радиоактив нурлар, нурланиш ҳодисасини эса радиоактивлик ҳодисаси деб атади. У бу ҳодисани шахсан ўзи торий элементида учратди. У П. Кюри б-н биргаликда уран минералларидан 2 та янги радиоактив элемент — полоний ва радийни ажратиб олишга муваффақ бўдди. Янги элементларнинг бири М. Складовская-Кюрининг ватани бўлмиш Польшанинг эски номи шарафига полоний деб номланади. Шундай кейин актиноидлар қатори тузилди. Радиоактив элементларнинг ярим емирилиш даври, яъни ҳар бир радиоактив модданинг ярмиси парчаланиши учун кетган вақтни белгиладилар. Э. Резерфорд, инглиз олими Ф. Содди, кейинроқ Ирен ва Жолио-Кюрилар радиоактивликни чукур ўрганишди, Кюрилар сунъий радиоактивлик ҳодисасини тадқиқ қилишди. Ядро реакциялари ёрдамида даврий системадаги барча кимёвий элементларнинг сунъий радиоактив изотопларини олиш мумкинлиги ишлар кўламини физика б-н бир қаторда К.га ҳам олиб кирди. Натижада К.нинг занжир реакциялари мукаммал ўрганилди ва амалий аҳамият касб этди. Позитрон чиқиши ёки (3+-емирилиш ва К-забт этиш (ядронинг яқинида турган К-қобиқчадаги электронни ютиши) турли элементлар радиоизотопларини ўрганишга ёрдам берди. Ҳоз. гача бундай радиоактив изотоплардан 1500 дан ортиғи олинган. Сунъий радиоизотопларни ўрганиш айланишларнинг янги хилларини топишга имкон берди. Радиоактив моддаларнинг хоссаларини ўрганадиган, уларни ажратиб олиш, йиғиш ва тозалаш усулларини ишлаб чиқадиган фан радиокимё номини олди.
К.нинг тез суратлар б-н ривожланиши натижасида электрон ва у ҳақцаги тушунчалар аниқланиб, квант кимёси ҳамда сунъий синтез қилинган трансуран элементлар кимёси шаклланди. Оқсиллар кимёсида мисли кўрилмаган янгиликлар очилди. Миллион атмосфера босимда олиб бориладиган кимёвий жараёнлар ўрганилди, сунъий олмос олишнинг назарий йўллари кўрсатилди, хилма-хил полимерлар синтез қилинди.
18-а. охири ва 19-а. ўрталарида Ғарб мамлакатларида ривож топа бошлаган К. Россия орқали Ўзбекистонга ҳам кириб келди. Тошкентда 1869 й. кимё лаб. ташкил этилди. Кейин шу ерда кўмирни газлаштирувчи мослама кўриб ишга туширилади, лаб.даги хоналар газлаштирилади. Лаб. ходимлари томонидан маҳаллий ва олиб келинувчи портловчи моддалар таркиби текширилади. Қўқон хонлиги ва Бухоро амирлигида зарб қилинган тангалар ўрганилади. Турли ўсимликлардан ализарин бўёғини ажратиб олиш, чигитни тозалаш, толани пресслаш, сув ва тупроқни анализ қилиш, ўлкада саноатни ривожлантиришга зарур бўлган тоғ жинсларини тадқиқ қилиш, сабзавот экинлари таркибидаги шакар миқдорини аниқлаш, шиша учун керакли гилтупроқ ва қумтупроқ таркиби ҳамда сифатини аниқлаш, узумни бижғитиб спирт тайёрлаш, анор пўстлоғидан ошловчи моддалар тайёрлаш, цемент эритмалари ва тошқол олиш, дон ва дуккакли ўсимликлардаги крахмални аниқлаш, қамиш, ғўзапоя ва дарахтларнинг ўтинларидаги ёнилғи бирликларини ҳисоблаш каби и.т. ишлари олиб борилади. 1913 й. янв.гача ишлаб турган мазкур лаб. бажарган ишлари асосида Ўзбекистонда бир неча саноат тармоқларини ташкил қилиш мумкин деган хулосага келинади, лекин бу ишларга амалий ёндошилмайди.
1918 й. Тошкентда Туркистон ун-тининг ташкил этилиши ва унинг таркибида кимё ф-тининг очилиши Ўзбекистонда К. фанининг ривожида янги босқич бўлди.
К. ва унинг саноатига ёндош бўлган қурилиш, озиқ-овқат, нефть, сув ва б. тармоқлар ривожланиши бу ишларга ижобий таъсир кўрсатди. Маҳаллий аҳоли орасидан А. Шамсиев, 3. Саидносирова, М. Ҳакимов, М. Ниёзов, М. Азизов каби дастлабки кимёгарлар етишиб чиқци. Улар ёш кадрларни тайёрлашга катта ҳисса қўшдилар.
1920 й. Туркистон Республикаси Марказий халқ хўжалиги кенгашида саноат б-н боғланган К. бўлими ташкил қилиниб, унда лаб. очилади. Лаб. Республика халқ хўжалигининг турли тармоклари учун зарур бўлган илмий муаммолар б-н шуғуллана бошлайди. 1921 й. эса и.т. институтлари Кенгаши ташкил этилиб, ўнга проф. С.Н. Наумов раис қилиб тайинланади. Доривор препаратлар тайёрлаб, аналитик таҳлиллар олиб борилади. Ишлар натижаси Хилково (ҳоз. Бекобод) цемент з-ди ва Ашхобод шиша з-дининг ишга туширилишида қўл келади. Тез орада ун-тда техник кимё кафедраси очилади. Бу ерда Н. Л. Караваев, М. С. Эльгорт, Д. А. Алексеев, Е. И. Познерлар томонидан анорганиқ ва физик К. бўйича и.т. ишлари олиб борилади. В. А. Новиков б-н Б. Г. Запромётовлар илмий ишлар қаторида маҳаллий кадрлар тайёрлаш б-н ҳам шуғулланадилар. 1927 й. Ўзбекистон саноат-иқтисод и.т. института (кейинроқ Ўзбекистон маҳаллий саноат и.т. института) ташкил қилинади. Ин-т лаб.ларида керамика, боғловчи материаллар, целлюлоза-қоғоз ва ёқилғи секторлари очилади.
30-й.ларда фаннинг ривожига С. Н. Наумов, М. И. Усанович, А. П. Ростовский, С. М. Муқимов, И. С. Канцепольскийлар катта ҳисса қўшдилар. 1933 й. ун-тнинг кимё фти қошида К. тадқиқот инти ташкил қилинади. Ин-т лаб.ларида дикетоэфирлар кимёси, газ реакциялари кимёси, электр кимёси, аралашмайдиган суюқликлар кимёси, табиий ва синтетик коллоид системалар, алкиллаш реакциялари, кислота-ишқор назарияси, соз тупроқ асосида керамик материаллар и.ч. кимёси ва технологияси, чигитдан ёғ олиш каби муҳим и.т. ишларини ривожлантиришда тадқиқотчилар саноат б-н ҳамкорликда ишладилар.
30-й. ларда ун-тнинг кимё ф-тида С. Юнусов, О. Содиқов, К. Ахмедов, Ш. Толипов, Ҳ. Усмонов, А. Султонов, Ҳ. Рустамов, Й. Тошпўлатов, А. Абду-расулова, Ф. Тожиев, А. Муртазоев, Ҳ. Раҳимов каби истеъдодли ёшлар етишиб чикди. 2-жаҳон уруши йилларида шароит оғир бўлишига қарамай фан ривожига аҳамият берилди, тадқиқотлар камроқ бўлсада давом эттирилди. 40-й.лар бошида Иттифоқ ФА нинг Ўзбекистон филиали ташкил қилиниб, унинг таркибига А. С. Шамсиев раҳбарлик қилаётган Кимё ин-ти ҳам киритилди. С. Муқимов, F. Хўжаев ва фронтдан қайтган С. Юнусов, К. Аҳмедов, Ш. Толипов, А. Султонов, Ҳ. Рустамов, И. С. Канцепольский ва б. олиб борилаётган и.т. ишларига ўзларининг муносиб ҳиссаларини қўшдилар. Улар Ўзбекистон ФАнинг и.т. институтлари таркиб топиши ва ривожида ҳам иштирок этишди. Уруш даврида Чирчиқ электр кимё к-тининг бош мухандиси лавозимида ишлаган М. Набиев кимё саноатининг ривожига катта ҳисса қўшди, кейинроқ у минерал ўғитлар кимёси йўналишининг бош мутахассиси сифатида кўп йиллар фаолият кўрсатди. Халқ хўжалигининг энг асосий тармоғи бўлган пахтачилик ривожлантирилди, ўғитлар ва микроэлементларнинг янги хиллари топилди.
Умумий ва анорганиқ К.да тузлар кимёси, гидролизи ва эрувчанлиги соҳасидаги муаммолар ҳал қилиниб, ерга солинадиган ўғитлар ҳамда уларнинг кимёси чуқур ўрганилди. Экинга солинадиган микроэлементлар кимёси М. Азизов томонидан ривожлантирилди, уларнинг анчагина комплекс бирикмалари синтез қилинди, булардан дори-дармон тайёрлашда фойдаланиш ҳам ўрганилди. Проф. Ҳ. Раҳимов нодир ва рангли металларнинг комплекс бирикмалари кимёси устида иш олиб борди. Полиметалли хом ашёлар кимёси ривожлантирилди, оғир металларнинг гетероциклик бирикмалари, уларнинг N-оксидлари, комплексонлари аниқланди. Сув-туз системаси чуқур таҳлил қилинди, экстракция жараёнлари яхшиланди. Комплекс бирикмалар ва комплексонлар кимёси чуқур ўрганилди ҳамда халқ хўжалигининг турли жабҳаларидан кенг ўрин олди.
Акад. Н. Парпиевнинг нодир ва ўткинчи металлар комплекс бирикмалари хоссаларини ўрганиш, янгиларини синтез қилиш ва амалиётда қўллаш бўйича ишлари диққатга сазовордир. Кремний, германий, титан, цирконий, гафний, молибден ва ванадий фторидларнинг водород фторид кисло-таси б-н таъсири ўрганилди. Юқори молекулали фторли комплекс бирикмаларнинг барқарорлик константалари топилди, анион алмашишининг механизми таҳлил қилинди. Қатор комплексларнинг ИҚ-спектрлари, термографияси, электр ўтказувчанлиги, рентген-фазавий таҳлили амалга оширилди. Вольфрам ажратиб олиш иши йўлга қўйилди. Янги комплекс бирикмалардан қ.х.да, тиббиёт ва фармацев-тикада фойдаланиш бўйича амалий ишлар қилинди.
Аналитик К.даги дастлабки ишлар акад. Ш. Толипов раҳбарлигида олиб борилди. У шогирдлари б-н бирга фторли бирикмалар кимёсини чуқур ўрганди, натижада қатор элементларни аниқлашнинг оғирлик, ҳажмий ва амперометрик усуллари ишлаб чиқилди. Бу ишлар «бўйсунмаган элемент» бўлган фторнинг саноат миқёсида ишлаб чиқарилишини йўлга қўйишда муҳим омиллардан бўлди. Анорганиқ моддаларнинг люминесцент таҳлили бўйича Р. Жиянбоева олиб борган ишлар ўз вақтида бутифоснинг зарарли хоссаларини аниқлашда роль ўйнади.
К. фанининг шон-шуҳратини жаҳон миқёсига олиб чиқишда акад. С. Юнусовнинг алкалоидлар кимёсини ривожлантиришга оид ишлари муҳим ҳисса бўлиб қўшилди. 4000 дан ортиқ ўсимлик алкалоидлари тадқиқ қилиниб, улардан 600 дан зиёд муҳим алкалоидлар ажратиб олинди, уларнинг таркибий қисмлари, тузилиши ва хоссалари чуқур ўрганилди. 50 дан ортиғи тиббиётга жорий этилди, олинган оқсиллар қ.х. ва озиқ-овқат саноати учун таклиф этилди. Вильт касаллигига қарши қўлланиладиган препаратлар кашф қилинди. Проф. Ф. Қўчқоров ва унинг шогирдлари томонидан ацетилен кимёси ривожлантирилди. Акад. И. П. Цукерваниқ, А. Абдурасулева ва б. алкиллаш реакцияларини ўрганиб, фан ривожига ҳисса қўшдилар. Декарбониллаш бўйича Ё. Алиев тадқиқотлари у раҳбарлик қилган Кимё ин-тида карбоксиллаш реакцияларини ўрганишда қўл келди.
Органиқ катализ нефтни кайта ишлаш ин-ти (ҳоз. А. Султонов номидаги Катализ ин-ти)да ривож топди. Интда кўпгина янги катализаторлар кашф қилинди, ароматик углеводородлар кимёси, қ.х. ва ипакчиликнинг ривожланиши учун амалий ишлар олиб борилди.
Акад. О. Содиқов томонидан биоорганиқ кимё фанига асос солинди. Олим ташкил этган Биоорганиқ кимё ин-тида (1973 й.) ўсимликларнинг иккиламчи метаболити, тиббиёт ва қ.х. учун зарур препаратларни олиш усуллари, ҳайвонлар ва ўсимликлардаги оқсил табиатли заҳарларнинг таъсир механизми ўрганилди. Илон, чаён ва б. заҳарининг сунъий аналоглари олинди, тақрибий қисмлари ҳамда хоссалари тадқиқ қилинди. N-оксидлар, анабазин, дипиридил, пахикарпин, морфин, цитазин ва б. кимёси чуқур ўрганилди. Стереокимё, конформацион анализ, табиий бирикмаларнинг электрон тузилиши ва реакцияга бўлган хусусиятлари тадқиқ қилинди. Госсипол кимёси ўрганилди, ғўзапоядан турли маҳсулотлар олиш кимёси ва технологияси ишлаб чиқилди, вильтга қарши ишлатиладиган препаратлар кашф қилинди. Акад. А. Абдуваҳобов синтез қилган феромонлар пахтачилик ривожига муҳим ҳисса қўшди. Акад. Ш. Солиҳов раҳбарлигида олиб борилаётган и.т.лар, тиббиёт, қ.х., фармацевтика ва биокимё эҳтиёжларини қондиришга қаратилди.
Физик К. 20-й. лар охирларида Д. Алексеевнинг портлаш жараёнлари кинетика-сини ўрганиш б-н бошланди. Кейинроқ Н. А. Колосовский. М. И. Усанович ва В. В. Удовенколарнинг термодинамика ҳамда физик-кимёвий таҳлил масалаларини бажариш б-н давом эттирилди. Полимерларнинг физик-кимёвий хоссаларини текшириш (Ҳ. Усмонов), кимёвий реакциялар кинетика-сини ўрганиш (Ҳ. Рустамов), электр кимёвий жараёнларни тадқиқ қилиш (А. Муртазоев) устидаги ишлар кенгайтирилди. Олимлар суюқ эритмаларнинг электр ўтказувчанлигини ўлчаш, рангли ва нодир элементлар ҳамда улар қотишмаларини электр кимёвий усулда чўктириб ажратиш, электр капилляр ҳодисалари ўлчамини билищ б-н шуғулландилар. Кислота-асос катализаторлари иштирокида ўтадиган қатор реакцияларнинг кинетик қонуниятлари ва механизми ўрганилди, ионитлардан фойдаланиш ишлари олиб борилди. Кўп атомли спиртлардан эритувчи сифатида фойдаланган ҳолда кўпгина реакциялар кинетикаси ва механизми равонлантирилди.
Физик К. б-н чамбармас боғлиқ бўлган коллоид К. устидаги тадқиқотлар Б. Г. Запромётов (30-й.лар), уруш давридан бошлаб эса акад. К. Аҳмедов бошчилигида олиб борилди. Ўша даврларда гилтупроқ, табиий минерал бўёқлар, лойқа сувлар ва ш.к. бошқа дисперс системалар; гидролизлар, коллоид чўкмалар ҳисобланган коагулянтлар, коагел, ксерогеллар ўрганилди. 50-й.лардан бошлаб эса полимерлар физик кимёси ва термокимёсига оид табиий газлар ҳамда газ конденсатларидан сирт-фаол моддалар олиш, сувда эрувчан юқори молекулали бирикмалар синтез қилиш, уларнинг хоссаларини ўрганиш ишлари амалга оширилди. Лиофоб гидрозоллар, лиофилл полимерларнинг коллоид хоссаларини ўрганиш, уларнинг тузилишини бошқариш ва зарур хусусиятларни сингдириш, табиий минерал сорбентлардан амалиётда фойдаланишга дойр анчагина ишлар диққатга сазовордир. К. Ахмедов ўз шогирдлари (Э. Орипов ва б.) б-н ҳамкорликда «К-4», «К-9», «ПАА-1» каби препаратларни кашф қилиб саноатга тадбиқ этди. Эндиликда бундай препаратлардан бурғилашда, қ.х.да, йўл қурилиши ва чўллардаги учувчан қумларни муқим ҳолатга ўтказиш ишларида фойдаланилади. Мана шундай ишлар натижаси ўлароқ чўл зоналарида экинзорлар барпо қилиш, шахар ва қишлоқлар қуриш иши осонлашди, сирт-фаол моддалардан фойдаланиш турли саноат корхоналари фаолиятини жадаллаштиришга, и.ч. ҳажмини оширишга олиб келди.
Юқори молекула(полимер)ли бирикмалар кимёси урушдан кейинги йилларда ривожланди. 1946 й.дан бошлаб пахта целлюлозаси ва унинг турли эфирлари устида илмий изланишлар олиб борилди. Янги мономерлар синтез қилиш, уларни полимерлаш, тола чўзиш каби ишлар йўлга қўйилди.
Ҳ. Усмонов бошчилигида винил мономерлари у-нурлари таъсирида қатор полимерларга пайвандланди, уларнинг хоссалари тадқиқ қилинди, олинган бирикмаларда физиологик фаоллик борлиги аниқланди. Бу ишларнинг натижалари олинган полимерлардан тиббиётда фойдаланишга йўл очди. Винилфторид ва ш.к. бошқа фторид мономерларини полимерлаб олинган янги хоссаларга эга бўлган юқори молекулали бирикмалар синтез қилинди. Олинган сунъий толалардан корд, полиноз толалар, фортизанлар, сунъий ипак, ёнмайдиган, чиримайдиган, осон бўяладиган ҳамда электр токини яхши ўтказадиган полимерлар олинди. Итакон кислотаси, унинг қатор ҳосилалари, ионитлар, полиэлектролитлар ва ш.к. моддалар акад. М. Асқаров томонидан ўрганилди. Полимерларнинг стабиллашув жараёнлари чуқур тадқиқ қилинди, сополимерлар синтезининг янги усуллари, ионланувчи полимерлар ва сополимерлар хусусиятлари тадқиқотлари ниҳоясига етказилди. Натижада қатор стабилизаторлар, тўлдиргичлар, қотирувчи моддалар ва плёнкалар саноатга тадбиқ этилди. Армирланган плёнкалардан ипак қурти боқишда фойдаланиш катта самара берди.
Пахта ва ёғоч целлюлозаси кимёси акад. Т. Миркомилов томонидан ривожлантирилди. Целлюлозани модификациялаб, олинган маҳсулотларнинг нурга чидамлилигини ошириш, ўтга чидамли қилиш, эзилиб мижгиланмайдиган бўлишини таъминлаш, механиқ жиҳатдан пишиқ, чиримайдиган, киришмайдиган ва ш. к. бошка ижобий хоссаларни ўзида мужассамлаштирган маҳсулотлар олиш устида тадқиқотлар олиб борилди.
Республикамизда композицион материаллар кимёси акад. С. Неъматов раҳбардигида ривожлантирилди. Янги хоссаларга эга бўлган қоплама материаллар, сирлар, кремний органиқ суюқликлар керамик материаллар и.ч.га татбиқ этилди. Бу материаллардан йўл қурилишларида, автомобиль, қ.х. машиналари, турли бетон плиталари и.ч. ва б. соҳаларда кенг фойдаланилади.
Силикатлар К.си ва технологияси соҳасида И. С. Канцеполский томонидан табиий куйган тупроқ (глиеж)ларни портладцементга қўшимча сифатида қўллаш, цемент коррозицияси ва ўнга қарши кураш чораларини излашга доир тадқиқотлар олиб борилди. Фосфогипснинг кальций алюминатлари б-н реакциялари ўрганилди, маҳаллий хом ашёлар асосида сульфоалюминатбелитли цемент олинди, кам энергия сарфлаб цемент олиш технологияси ишлаб чиқилди (Т. А. Отақўзиев). Ишқорий-ер металлари силикатлари ва алюмосиликатлари ҳамда уларнинг галлий ва германийли аналогларининг юқори т-раларда ўзаро бирикиши, турли шароитларда бир-бирида эриш қонуниятлари илмий жиҳатдан асослаб берилди. Саноат чиқиндилари ва иккиламчи хом ашёлардан фойдаланиб, халқ хўжалиги учун зарур шиша ва керамик буюмлар тайёрлаш технологиялари ишлаб чиқилди ва амалиётга тадбиқ этилди (Н. А. Сирожиддинов, А. П. Эркахўжаева). С. С. Қосимова ва унинг шогирдлари томонидан янги таркибли, рангли, бўғиқ ҳамда махсус оптик шишалар олинди ва и.ч.га тавсия этилди.
Акад. С. Рашидова ва унинг шогирдлари томонидан эркин радикалларни ютиб, стабиллаш хусусиятига эга бўлган функционал гуруқчаларни ўз ичига олган мономерларнинг полимерланиш реакциялари ўрганилди. Чигитнинг униб чиқишини бошқарадиган ишда қўл келадиган полимер қопламалар кашф қилиниб, қ.х.га татбиқ этилди.
К. технологиясининг жараён ва ускуналари фани акад. 3. Салимое ва унинг шогирдлари томонидан ўрганилди. Чигитни қуритиш, ундан ёғ олишни интенсификациялаш, экстракция, газлар адсорбцияси ва ш.к. муҳим жараёнларни тадқиқ қилишда янги маълумотлар олинди. Бу маълумотлар асосида бир қанча корхоналар (Янгийўл, Учқўрғон ёғ з-ди) ишлари яхшиланди.
Республикамизда К. фанининг ривожланишида Ўзбекистон ФА таркибида ҳамда турли вазирликлар тармоқ ин-тлари сифатида фаолият кўрсатиб келаётган и.т. ва лойиҳа ин-тлари хизмати ҳам салмоқлидир. Кимё ин-ти (ҳоз. Умумий ва ноорганиқ кимё институты), Ўсимлик моддалари кимёси институти, Полимерлар физикаси ва кимёси институти, Катализ институти, ЎзМУ, ТошТУ, Тошкент кимё-технология институти, Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат инти ва б. олий ўқув юртлари кимё лаб.ларида олиб борилаётган и.т. ишлари мамлакатимизда К. фанини юқори поғоналарга кўтаришда муҳим омиллардан бўлди.
Ад.: Ахмеров К,., Ўзбекистон кимёгарларининг муваффақиятлари, Т., 1987.
Қудрат Ахмеров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.