Kimyoviy elementlar

Kimyoviy elementlar - yadrolarining musbat zaryadi hamda atom qobiğidagi elektronlar sonining bir xilligi b-n tavsiflanadigan atomlarning alohida bir turi. Massa soni (atom yadrosini taşkil etadigan protonlar va neytronlar massalarining yiğindisi) har xil bölgan K.e. izotoplar deb ataladi. Tabiatda köp K.e. 2 yoki undan köp izotoplardan taşkil topgan. Yer pöstida tarqalgan tabiiy K. e.ning izotop tarkibi özgarmasdir, şuning uçun ularning eng muhim hisoblangan tavsifi — atom massasi deyarli özgarmas böladi. Tabiiy K.e., asosan, noradioaktiv bölib, turli-tuman oddiy (kimyoviy jihatdan parçalanmaydigan) va murakkab (kimyoviy birikmalar) moddalarni taşkil etadi. a, r, u — nurlanuvçi K.e. (uran, toriy, poloniy, radiy) radioaktiv elementlardir (q. Radioaktivlik).

Elementlar tabiatdagi butun mavjudotning eng oddiy tarkibiy qismlari, degan tuşunça miloddan bir neça asr ilgari vujudga kelgan. Aristotelning fikriça, boşlanğiç materiya 4 abstrakt «prinsip» (asos): issiqlik, sovuqlik, namlik va quruklikdan taşkil topgan. Ularning juftlarida qismlar mikdori ma'lum bir sonni taşkil etgaç, 4 asosiy element — olov, suv, havo va tuproq hosil bölarmiş. Keyinçalik alkimyogarlar Aristotelning «prinsip» va «element»lariga eruvçanlik (tuz), yonuvçanlik (oltingugurt) va metallsimonlik (simob) degan tuşunçalarni kiritdilar.

Şarq olimlaridan Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Kindiy va b. köpgina olimlar elementlar qaqida öz fikrlarini aytişgan. Mas, Kindiyning fikriga köra, tabiatdagi barça narsalar materiyadan taşkil topgan, materiya esa olov, suv, havo va tuproqdan iborat. Ilk bor K.e. ta'rifini 1661 y.da ingliz kimyogari Robert Boyl bergan, u oddiy moddalarni belgilaş uçun kimyoga «element» degan terminni kiritgan, şu sababli «oddiy modda» va «element» degan tuşunçalar uzoq, vaqtgaça bir ma'noni anglatadi, deb hisoblab kelindi. 19-a. ning60-y.larida, oddiy modda b-n K.e. molekula b-n atomga uxşaydi, ya'ni oddiy modda xam, har qanday modda singari, molekulalardan tuzilgan, K.e. esa atomlardan tuzilgan, deb hisoblanardi; 1869 y.da D.I. Mendeleyev «... bu tuşunçalardagi farq qar doim hisobga olinişi kerak» deb ta'kidlagan edi. Söngra K.e. atomga, ya'ni elementning molekulalarda böladigan va barça xossalarini uzida mujassam etgan eng kiçik zarraçaga tobora köproquxşaydigan böldi. Demak, har qanday atom K.e.dir, ammo atomlarning har qanday birikmasi element böla olmaydi; bir xil element atomlarining özaro birikişi natijasida oddiy moddalar hosil böladi. Köpçilik K.e. tuzilişi va xossalari turliça bölgan bir neça oddiy moddalar hosil qilişi mumkin (q. Allotropiya); bir xil elementdan hosil böladigan oddiy moddalarning özi öşa elementning allotropik şakl uzgarişlari deb ataladi; turli elementlar atomlarining birikişi natijasida esa yo oddiy moddalar aralaşmasi yoki murakkab modda hosil böladi. K.e. kimyoviy jarayonlarda özgarmaydi, ammo yadro reaksiyalarşi bir-biriga aylanişi mumkin. Hoz. kunda 109 ta (2001 y.) K.e. ma'lum; bölardan 21 si (Ts, Pm, At, Fr, Np, Pu va elementlar davriy sistemasining 95dan 109gaça 15 elementi) ilk bor sun'iy ravişda olingan, keyinçalik Ts, Pm, Fr, Np elementlari juda oz miqdorda uran rudalari tarkibida topilgan.

K.e.ning yana bir muhim tavsifi ularning Yer pöstida tarqalganligidir. Rus olimi akad. A. P. Vinogradov tuzgan Yer pöstining örtaça kimyoviy tarkibi jadvaliga köra, eng köp tarqalgan element — kislorod massa jihatdan 47,2% ni taşkil etadi, söngra kremniy — 27,6%, alyuminiy — 8,80%, temir — 5,10%, kalsiy — 3,6%, natriy — 2,64%, kaliy — 2,6%, magniy — 2,10%, vodorod — 0,15%, bu elementlar Yer pösti massasining 99,79%ni, qolgan barça K.e. fakat 0,21%ni taşkil etadi.

Tabiatda at.m. kiçik elementlar eng köp tarqalgan, organizmlarda esa nisbatan yengil elementlar (N, S, N, O) köp böladi. Koinotda ham eng yengil elementlar — vodorod b-n geliy juda köp tarqalgan. Uglerod, kislorod, vodorod, azot, oltingugurt, fosfor, xlor, kremniy, kaliy, magniy, kalsiy va temir elementlari usimlik va hayvonlar hayotida muhim rol öynaydi.

Ba'zi elementlarning Yer pöstidagi umumiy mikdori kam bölsada, yer yuzida töplanib qatlamlar hosil qiladi, bu qatlamlardan ularni qazib oliş mumkin. K.e. ba'zan tuğma (yombi) holda xam uçraydi (oltin, simob, platina va b.). Bu elementlarni qazib oliş birmunça oson bölib, ular insoniyatga kadimdan ma'lum. Ba'zi elementlar Yer pöstining qazib çiqariş mumkin bölgan qatlamida juda tarqoq holda böladi; ular nodir elementlar deb ataladi. Ammo «nodir» degan tuşunça K.e.ga nisbatan mutlaqo özgarmaydigan tuşunça emas. Mas, hoz. köp işlatiladigan alyuminiy va magniy bundan bir neça ön yil muqaddam nodir element deb hisoblanar va juda qim-mat turar edi. Lekin keyinçalik bu elementlarni i.ç. usullarining takomillaşişi ularni ma'lum elementlar qatoriga kiritilişiga sabab böldi.

Sayfullo Hamroyev.