Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kino musiqasi

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 382–383-b. — ziyouz.com

    Kino musiqasi - kino san'ati b-n boğliq musiqa janri, kino asarining muhim ifodaviy vositalaridan biri. Dastlab umumiy musiqali jörlikni taşkil etib, kinofilm namoyiş qiliş asboblarining şovqinini bosiş uçun möljallangan. Bora-bora kino işlaşning muhim sohasiga aylandi. K.m. tarixi «ovozsiz kino» (1930- y.larning 2-yarmigaça) hamda «ovozli kino» b-n boğliq 2 asosiy bosqiçni öz içiga oladi. Birinçisida K.m., asosan, ijroçilar (yakka sozanda-pianinoçi yoki ansambl) tomonidan tanlangan yoki badiha tarzida ijod qilingan musiqa parçalaridan iborat bölgan. «Ovozli kino»da, odatda, har bir film uçun maxsus musiqa yoziladi, ba'zan mavjud musiqa asarlaridan ham foydalaniladi (mas, hujjatli, ilmiy-ommabop, filmkonsert va b. filmlarda). K.m. kinofilm mazmuni b-n uzviy boğliq holda, qahramonlarning ruhiy keçinmalarini, dramatik holatlar, ziddiyatlar va b.ni badiiy ifodalaşga yordam beradi. Çet el kompozitorlaridan M.Nayman (Angliya), N. Rota, E. Morrikone (Italiya), F. Ley, M. Legran, V. Kosma (Fransiya), A. Bisvas, Ş. Çoudxuri (Hindiston), G. Kançeli (Gruziya), Ye. Doga (Moldaviya), I. Dunayevskiy, D. Şostakoviç, S. Prokofyev, V. Artemyev (Rossiya), F. Baxor (Tojikiston), N. Muxatov (Turkmaniston), M. Skorik (Ukraina) va b. ijodida kinomusiqaning yorkin namunalari vujudga keddi.

    Özbekistonda kino uçun maxsus musiqa yoziş 1920- y.lardan boşlangan. Dastlabki özbek filmlariga musiqa yozişda V. Uspenskiy («Ravot kaşkirlari», 1927) va A. Kozlovskiy («Tohir va Zuhra», 1945)lar özbek xalq kuy va qöşiqlaridan hamda özbek bastakorlari ijodidan unlab iqtiboslarga tayanişgan. Keyingi köpgina özbek filmlarida musiqadan dramatizmni kuçaytiriş vositasi sifatida foydalanildi: «Abu Ali ibn Sino» (kompozitor M. Burhonov, 1957), «Furqat» (S. Yudakov, 1959), «Hamza», «Sen yetim emassan» ( I. Akbarov, 1961, 1963) va b. Qöşiq muhim rol öynagan dastlabki özbek kinokomediyalari 50-y.larning oxiri, 60-y. larning boşlarida yuzaga kelgan: «Maftuningman» (Ik. Akbarov, M. Burhonov, M. Leviyev, 1958), «Mahallada duv-duv gap» (M. Leviyev, 1960) va b. 1960—70- y.larda özbek filmlari uçun musiqa yaratuvçilar doirasi sezilarli darajada kengaydi: S. Jalil («Zulmatni tark etib», 1973), A. Malaxov («Toşkent — non şahri», 1967), F. Yanov-Yanovskiy («Qöğirçoqboz», 1970; «Mayin yomğir yoğadi» multfilmi, 1984 va b.). Ayniqsa, R. Vildanov ijodi e'tiborga molik, 100 dan ortiq filmga musiqa yozdi: «Inson quşlar ortidan boradi», 1975 (Dehli kinofestivalida eng yaxşi musiqa uçun sovrinini olgan); «Triptix» (San-Remo kinofestivalida Gran-pri sovrinini olgan); «Armon», 1987 va b. 1980—90- y.larda V. Milov («Alibobo va qirq qaroqçi», 1980 va b.), M. Mahmudov [«Kelinlar qözğoloni», 1985; «Abdullajon», 1994; «Çimildiq», 1998; Buxoro kinofestivali (1999)da eng yaxşi musiqa uçun sovrin olgan va b.], E. Solihov («Alpomiş», 1999 va b.), A. Ergaşev («Şarif va Ma'rif», 1992; «Yulduzimni ber, osmon», 1995 va b.) va b. ijodi e'tiborga molikdir. 1990-y. larga kelib yoş kompozitorlar ham K.m. sohasida ijod qila boşladi va zamonaviy vositalar asosida K.m.ning yangi uslublarini yaratişga muvaffaq böldilar: E. Pak («Sindbadning sarguzaştlari» multfilmi, 1993 va b.), D. Yanovskiy [«Uluğ Amir Temur», 1996; «Voiz», 1998, Anapa kinofestivali (1999)da Granpri sovrinini olgan; «Fellini», 1999, Kalkutta kinofestivali (2000)da eng yaxşi film sifatida belgilangan va b.], N. Ğiyosov («Bahodir Jalolov», 1991), A. Kim («Şaytanat», 1999-2000) va b. Yana q. Musiqali film.

    Ad.: Yanov-Yanovskaya N., Muzika özbekskogo kino, T., 1967.

    Natalya Yanov-Yanovskaya.

    Q.: Musiqali film

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КИНО МУСИҚАСИ - кино санъати б-н боғлиқ мусиқа жанри, кино асарининг муҳим ифодавий воситаларидан бири. Дастлаб умумий мусиқали жўрликни ташкил этиб, кинофильм намойиш қилиш асбобларининг шовқинини босиш учун мўлжалланган. Бора-бора кино ишлашнинг муҳим соҳасига айланди. К.м. тарихи «овозсиз кино» (1930- й.ларнинг 2-ярмигача) ҳамда «овозли кино» б-н боғлиқ 2 асосий босқични ўз ичига олади. Биринчисида К.м., асосан, ижрочилар (якка созанда-пианиночи ёки ансамбль) томонидан танланган ёки бадиҳа тарзида ижод қилинган мусиқа парчаларидан иборат бўлган. «Овозли кино»да, одатда, ҳар бир фильм учун махсус мусиқа ёзилади, баъзан мавжуд мусиқа асарларидан ҳам фойдаланилади (мас, ҳужжатли, илмий-оммабоп, фильмконцерт ва б. фильмларда). К.м. кинофильм мазмуни б-н узвий боғлиқ ҳолда, қаҳрамонларнинг руҳий кечинмаларини, драматик ҳолатлар, зиддиятлар ва б.ни бадиий ифодалашга ёрдам беради. Чет эл композиторларидан М.Найман (Англия), Н. Рота, Э. Морриконе (Италия), Ф. Лей, М. Легран, В. Косма (Франция), А. Бисвас, Ш. Чоудхури (Ҳиндистон), Г. Канчели (Грузия), Е. Дога (Молдавия), И. Дунаевский, Д. Шостакович, С. Прокофьев, В. Артемьев (Россия), Ф. Бахор (Тожикистон), Н. Мухатов (Туркманистон), М. Скорик (Украина) ва б. ижодида киномусиқанинг ёркин намуналари вужудга кедди.

    Ўзбекистонда кино учун махсус мусиқа ёзиш 1920- й.лардан бошланган. Дастлабки ўзбек фильмларига мусиқа ёзишда В. Успенский («Равот кащкирлари», 1927) ва А. Козловский («Тоҳир ва Зуҳра», 1945)лар ўзбек халқ куй ва қўшиқларидан ҳамда ўзбек бастакорлари ижодидан унлаб иқтибосларга таянишган. Кейинги кўпгина ўзбек фильмларида мусиқадан драматизмни кучайтириш воситаси сифатида фойдаланилди: «Абу Али ибн Сино» (композитор М. Бурҳонов, 1957), «Фурқат» (С. Юдаков, 1959), «Ҳамза», «Сен етим эмассан» ( И. Акбаров, 1961, 1963) ва б. Қўшиқ муҳим роль ўйнаган дастлабки ўзбек кинокомедиялари 50-й.ларнинг охири, 60-й. ларнинг бошларида юзага келган: «Мафтунингман» (Ик. Акбаров, М. Бурҳонов, М. Левиев, 1958), «Маҳаллада дув-дув гaп» (M. Левиев, 1960) ва б. 1960—70- й.ларда ўзбек фильмлари учун мусиқа яратувчилар доираси сезиларли даражада кенгайди: С. Жалил («Зулматни тарк этиб», 1973), А. Малахов («Тошкент — нон шаҳри», 1967), Ф. Янов-Яновский («Қўғирчоқбоз», 1970; «Майин ёмғир ёғади» мультфильми, 1984 ва б.). Айниқса, Р. Вильданов ижоди эътиборга молик, 100 дан ортиқ фильмга мусиқа ёзди: «Инсон қушлар ортидан боради», 1975 (Деҳли кинофестивалида энг яхши мусиқа учун совринини олган); «Триптих» (Сан-Ремо кинофестивалида Гран-при совринини олган); «Армон», 1987 ва б. 1980—90- й.ларда В. Милов («Алибобо ва қирқ қароқчи», 1980 ва б.), М. Маҳмудов [«Келинлар қўзғолони», 1985; «Абдуллажон», 1994; «Чимилдиқ», 1998; Бухоро кинофестивали (1999)да энг яхши мусиқа учун соврин олган ва б.], Э. Солиҳов («Алпомиш», 1999 ва б.), А. Эргашев («Шариф ва Маъриф», 1992; «Юлдузимни бер, осмон», 1995 ва б.) ва б. ижоди эътиборга моликдир. 1990-й. ларга келиб ёш композиторлар ҳам К.м. соҳасида ижод қила бошлади ва замонавий воситалар асосида К.м.нинг янги услубларини яратишга муваффақ бўлдилар: Э. Пак («Синдбаднинг саргузаштлари» мультфильми, 1993 ва б.), Д. Яновский [«Улуғ Амир Темур», 1996; «Воиз», 1998, Анапа кинофестивали (1999)да Гранпри совринини олган; «Феллини», 1999, Калькутта кинофестивали (2000)да энг яхши фильм сифатида белгиланган ва б.], Н. Ғиёсов («Баҳодир Жалолов», 1991), А. Ким («Шайтанат», 1999-2000) ва б. Яна қ. Мусиқали фильм.

    Ад.: Янов-Яновская Н., Музыка ўзбекского кино, Т., 1967.

    Наталья Янов-Яновская.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.