Kinoga oliş apparati
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 389–390-b. — ziyouz.com
Kinoga oliş apparati - hujjatli va badiiy kinofilmlar va videofilmlarni hamda turli obyektlarni izçil ravişda ketma-ket tasvirlar (kadrlar) tarzida kinolentaga tuşiriş qurilmasi. Enining kengligi va formatining ölçami har xil bölgan kinolentalarga suratga oliş uçun möljallab işlab çiqariladi. Mac, keng formatli filmlar 70 mm li; oddiy va keng ekranli filmlar 35 mm li; televizion, ilmiy, öquv va havaskorlik filmlari 16 mm, 8 mm va 2x8 mm li kinolentalarga möljallangan apparatlarda suratga olinadi. Vazifasi va tuziliş xususiyatlariga köra, dastaki va muqim (statsionar) K.o.a. farklanadi. Dastaki apparatlar ixçamroq bölib, qölda olib yurib, istalgan joyda kinoga oliş mumkin. Muqim apparatlar muayyan joyda uçoyoqli ştativga örnatib işlatiladi. K.o.a. sinxron, prezitsion, ixtisoslaştirilgan, havaskorlik va maxsus turlarga ham bölinadi. Sinxron K.o.a. b-n tasvirni kinoga oliş paytida (sinxron tarzda) tovuşni ham alohida magnit lentaga yozib oliş mumkin. Pretsizion K.o.a. murakkab kinoga oliş uçun möljallanadi. Ix-tisoslaştirilgan K.o.a. b-n panoram, doiraviy, stereoskop filmlar suratga olinadi. Havaskorlik K.o.a. eni 16 mm, 8 mm va 2x8 mm li kinolentalarga ilmiy, öquv va havaskorlik filmlarini kinoga oliş uçun işlatiladi. Maxsus K.o.a. tez va qisqa muddatda utadigan jarayonlarni qayd qiliş (juda tezkorlik b-n kinoga oliş) hamda aviatsiya va kosmik parvozlarda foydalaniş uçun muljallanadi.
Har qanday K.o.a. optik va mexaniq qismlardan iborat. Optik qism kinoga oliş obyektivi va vizir (vizir tizim) ni öz içiga oladi. Obyektiv obyektning tasvirini kinolentaning yoruğlik sezgir katlamiga tuşiradi. Vizir orqali esa obyekt kuzatiladi va apparatning obyektga nisbatan zarur vaziyati urnatiladi. Mexaniq qism lenta tortiş mexanizmi, harakatlantiriş mexanizmi va obtyuratordan iborat. Lenta tortiş mexanizmida lentani bir meyorda surib, zarur paytda töxtatib turadigan moslamalar ham böladi. Obtyurator kinolenta kadr tuynugi tomon bir kadr surilganda şu tuynukka kelayotgan yoruğlik nurlari yölini dam-badam tösib turiş vazi-fasini ötaydi.
K.o.a., asosan, 19-a. oxirlaridan boşlab turli markalarda işlab çiqariladi. Ular borgan sari takomillaşib bormokda. Ayniqsa, i.t. işlari uçun möljallangan K.o.a.lari — ixçam aviatsiya va kosmik kinoga oliş, mikrokinoga oliş apparatlari, tezkor va rastrli apparatlar, suv ostida kinoga oliş, sekinlatib suratga oliş apparatlari va b. yönalişlardagi K.o.a. lari juda takomillaşib ketdi. Bu borada Yaponiyada, AQŞ va b. mamlakatlarda işlab çiqarilayotgan apparatlarni misol qilib körsatiş mumkin (q. Kinotexnika).
Q.: Kinotexnika
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИНОГА ОЛИШ АППАРАТИ - ҳужжатли ва бадиий кинофильмлар ва видеофильмларни ҳамда турли объектларни изчил равишда кетма-кет тасвирлар (кадрлар) тарзида кинолентага тушириш қурилмаси. Энининг кенглиги ва форматининг ўлчами ҳар хил бўлган киноленталарга суратга олиш учун мўлжаллаб ишлаб чиқарилади. Mac, кенг форматли фильмлар 70 мм ли; оддий ва кенг экранли фильмлар 35 мм ли; телевизион, илмий, ўқув ва ҳаваскорлик фильмлари 16 мм, 8 мм ва 2x8 мм ли киноленталарга мўлжалланган аппаратларда суратга олинади. Вазифаси ва тузилиш хусусиятларига кўра, дастаки ва муқим (стационар) К.о.а. фаркланади. Дастаки аппаратлар ихчамроқ бўлиб, қўлда олиб юриб, исталган жойда кинога олиш мумкин. Муқим аппаратлар муайян жойда учоёқли штативга ўрнатиб ишлатилади. К.о.а. синхрон, презицион, ихтисослаштирилган, ҳаваскорлик ва махсус турларга ҳам бўлинади. Синхрон К.о.а. б-н тасвирни кинога олиш пайтида (синхрон тарзда) товушни ҳам алоҳида магнит лентага ёзиб олиш мумкин. Прецизион К.о.а. мураккаб кинога олиш учун мўлжалланади. Их-тисослаштирилган К.о.а. б-н панорам, доиравий, стереоскоп фильмлар суратга олинади. Ҳаваскорлик К.о.а. эни 16 мм, 8 мм ва 2x8 мм ли киноленталарга илмий, ўқув ва ҳаваскорлик фильмларини кинога олиш учун ишлатилади. Махсус К.о.а. тез ва қисқа муддатда утадиган жараёнларни қайд қилиш (жуда тезкорлик б-н кинога олиш) ҳамда авиация ва космик парвозларда фойдаланиш учун мулжалланади.
Ҳар қандай К.о.а. оптик ва механиқ қисмлардан иборат. Оптик қисм кинога олиш объективи ва визир (визир тизим) ни ўз ичига олади. Объектив объектнинг тасвирини кинолентанинг ёруғлик сезгир катламига туширади. Визир орқали эса объект кузатилади ва аппаратнинг объектга нисбатан зарур вазияти урнатилади. Механиқ қисм лента тортиш механизми, ҳаракатлантириш механизми ва обтюратордан иборат. Лента тортиш механизмида лентани бир меъёрда суриб, зарур пайтда тўхтатиб турадиган мосламалар ҳам бўлади. Обтюратор кинолента кадр туйнуги томон бир кадр сурилганда шу туйнукка келаётган ёруғлик нурлари йўлини дам-бадам тўсиб туриш вази-фасини ўтайди.
К.о.а., асосан, 19-а. охирларидан бошлаб турли маркаларда ишлаб чиқарилади. Улар борган сари такомиллашиб бормокда. Айниқса, и.т. ишлари учун мўлжалланган К.о.а.лари — ихчам авиация ва космик кинога олиш, микрокинога олиш аппаратлари, тезкор ва растрли аппаратлар, сув остида кинога олиш, секинлатиб суратга олиш аппаратлари ва б. йўналишлардаги К.о.а. лари жуда такомиллашиб кетди. Бу борада Японияда, АҚШ ва б. мамлакатларда ишлаб чиқарилаётган аппаратларни мисол қилиб кўрсатиш мумкин (қ. Кинотехника).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.