Kinotexnika
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 393–395-b. — ziyouz.com
Kinotexnika — kinofilmlarni suratga oliş, nusxalarini köçiriş (köpaytiriş) va namoyiş qiliş b-n şuğullanadigan texnika sohasi. Asta-sekin, bosqiçma-bosqiç paydo bölgan, şakllangan va taraqqiy etib borgan. K.ning paydo bölişi, şakllanişi va taraqqiy etiş jarayonlari yoruğlik texnikasi, mexaniqa, optika, fotoğrafiya, elektronika, kompyuter texnologiyasi va b. soha yutuqlaridan ke-ng foydalanişni taqozo etgan. K.ning asosiy texnikaviy vositalari: kinoga oliş apparati, nusxa köçiriş apparati, kino qöyiş apparati, kompyuter.
Fotografiyaning kaşf qilinişi (19-a. örtalari) ixtiroçilarda fototasvirlarni harakatlantirib namoyiş qiliş ğoyasini tuğdirdi. Lekin bönga qadar (17-asrda) nemis olimi A. Kirxer «sirli çiroq»ni yaratdi. U yoruğlik manbai (şam), şaffof şişaga çizilgan surat, şu suratni kattalaştiruvçi moslama (hozirgi obyektiv) va ekrandan iborat edi. Şamdan töşayotgan yoruğlik şaffof şişa orqali ötib, undagi suratni ekranga tuşirar edi. Keyinçalik (1882 y.) belgiyalik fizik J. Plato fenakistiskop deb ataladigan asbob yasadi. U tasvir (boltakaş) çizilgan disk, şu diski i aylantiruvçi tasmali özatma va közgudan iborat edi. Disk aylantirilganda tomoşabin diskdagi tirqişlardan qarab, röparadagi közguda göyo harakatlanayotgandek tuyulgan tasvirni (boltakaşning harakatlarini) körgan. Tasvirlarni suratga oliş va keyin ularni ekranga tuşiriş uçun yoruğliksezgir material talab qilinar edi. Köp izlanişlardan keyin şunday modda topildi. 19-a. birinçi yarmida fransuzlar L. J. Doger va J. Nyeps yoruğlik ta'sirida rangini özgartiruvçi modda kaşf qildilar. Şu modda plyonka yoki şişa sirtiga surkalardi. Hozir bu moddaning tarkibi takomillaştirilgan. 19-a. oxirlarida «Lyumyer» (Fransiya) va «Istmen Kodak» (AQŞ) firmalari kinolentalar işlab çikara boşladi. Fransuz astronomi P. Jansen 1874 y., fransuz fiziologi Marey 1888 y., ingliz ixtiroçilari F. Grin va J. Evans 1889 y. kinoga oliş apparatini, fransuz ixtiroçisi Lui Lyumyer esa 1894 y. kinoga oliş va namoyiş qiliş apparatini yaratdilar. Lui Lyumyer 1895 y. 22 mart kuni Parijda «Işçilarning fabrikadan çiqişi» deb ataladigan hujjatli filmni namoyiş qildi. Ana şu kun kinematografiya tuğilgan kun hisoblanadi. Fransiyada Ş. Pate va L. Gomon 1897 y.da bir neçta takomillaştirilgan kinoga oliş va namoyiş qiliş apparatlarini sanoat miqyosida işlab çiqara boşladilar. Ular dastlabki kinodan nusxa köçiriş apparatlarini ham işlab çiqardilar. Bölarning hammasi ovozsiz kino uçun möljallangan edi.
20-a. boşlarida K. ança suyet rivojlandi. Lekin kino san'ati taraqqiy etişi b-n K. sifatiga talab kuçaydi. Natijada kinoapparatlarning yangi xillari yaratildi. Fransuz firmasi «A. Debri» 1908 y. içki kassetali kinoga oliş apparati işlab çiqara boşladi. 20-a. 10-y.lari oxiriga kelib ovozsiz K. taraqqiyotida yangi bosqiç boşlandi. Şu davrda avtomatik mexanizmli, mikroskopik va tezkor kinoga oliş apparatlari, jarroxlik operatsiyalarini kinoga oliş apparatlari, dastaki avtomatik apparatlar va b. yaratildi. 20-a. 30-y.larida köçma va muqim (statsionar) kinoproyektorlar bar-po qilindi, kinolentalar, kinoga oliş va kino qöyiş apparatlari, kinodan nusxa köçiriş apparatlari, kinolentalarni oçiltiriş, kinosuratga oliş maydonlarini yoritiş va kinolentalarni montaj qiliş apparatlari köplab işlab çiqarila boşladi.
Kinematograf mahkam oyoqqa turib, ovozsiz kino işlab çiqariş sanoati muayyan darajada mustahkamlanib olganidan söng birin-ketin ovozli kino, rangli, stereoskopik, keng formatli, panoram va keng ekranli kino, doiraviy panoram va keng ekranli kino paydo böldi. Kinoning bu turlari uçun yangi-yangi apparatlar, asboblar, materiallar, kinolentalar va usullar işlab çiqildi, eskilari yangilariga almaştirib borildi. Ovozli kino AQŞ, sobiq Ittifoq va Ğarbiy Yevropaning barça mamlakatlarida deyarli bir vaqtda paydo böldi. 20-a. 50-y.laridan boşlab ovoz magnit lentasida yozila boşladi. Köp qatlamli kinolentada uç rangli tasvir hosil qiliş usuli topilganidan söng rangli kinofilmga asos solindi. Rangli kinofilmlarni kinoga oliş va kino qöyiş tizimi ayniqsa AQŞ, sobiq Ittifoq, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiyada rivojlandi. Yuqorida aytib ötilgan tizimlar, asosan, 70 mm, 35 mm va 16 mm li kinolentalarga möljallangan. 20- a. 60-y.laridan boşlab havaskorlik va öquv maqsadlari uçun 8 mm li kinolentalar işlab çiqarila boşladi. K. muntazam ravişda takomillaştirilib borildi, ya'ni tasvir va ovoz sifati yaxşilandi, kino san'atining ta'sirçanligi oşdi, yoruğliksezgirroq kinolentalar yaratildi, optik usulda nusxa köçiriş usuli b-n filmlarni bir formatdan boşqa formatga köçiriş jihozlari va texnologik jarayonlari mukammallaştirildi; kinoga olişda va, ayniqsa, videofilmlarni suratga olişda kompyuter texnologiyalari keng işlatila boşladi. K. jarayonlaridan televideniyeda ham foydalaniladi (q. Kino san'ati, Kinotelevizion texnika).
Hoz. kunda AQŞ, Angliya, Germaniya, Fransiya, Italiya, Rossiya va, ayniqsa, Yaponiyada K. keng rivojlangan bölib, yangi takomillaşgan markali apparatlar işlab çiqariladi.
Özbekiston Respublikasining kino tarmoğini «Özbekkino» DAK, «Özbekfilm» kinostudiyasi, kinoxronika, kinofikatsiya sohalari taşkil qiladi. Bölar respublikaning 14 hududida kinoprokat taşkilotlari, ta'mirlaş-işlab çiqariş korxonalari, videomarkazlari orqali faoliyat körsatmokda.
20-a. 90-y.lari oxirlarida kino va videofilmlarni suratga oliş va namoyiş qiliş apparatlari i.ç. borasida haqiqiy inqilob yuz berdi. Yaponiyaning «Panasonic» («Panasonik») firmasidan kinovideapparatlar (mas, videomagnitofon AG-6100 va kinolentali videoproyektor RT-102) sotib olindi. Bunday inqilob natijasida yuqori sifatli tovuş jörligida rangli yozib oliş va katta kinoteatrlar ekranlarida namoyiş qilişga imkon tuğildi. Oddiy kinoproyektor (kinoga oliş apparati) va kinoplyonkaga raqobatçi — multimedia videoproyektor paydo böldi. Kinotasvirlar tuşirilgan disklardan foydalanilganda olti kanalli raqamli tovuş tizimi «Dolbi Digital»dan yoki ikki kanalli tovuş tizimi «Dolbi Pro»dan foydalaniladi. Raqamli proyektor istalgan tipdagi kompyuter b-n işlaşi mumkin, şu b-n birga, yuqori sifatli kompyuter tasvirlari katta kinoekranlarga tuşirilişi mumkin. Hatto proyeksiyalaş (kino qöyiş) xonasining öziga efir, kabel va yöldoş telesignallarini qabul qiladigan televizion priyomniklarni ham joylaştiriş mumkin, bu esa katta ekranga istalgan televizion tasvirni tuşirişga imkon beradi.
Sönggi paytlarda (2000-y.larda) 3 trubkali (kineskopli) proyektorlar örniga suyuq kristalli (LCD) va mikroközguli (DLP) hamda matritsali (DMD) proyektorlar paydo böldi. Ularni boşqariş va işlatiş juda qulay, yuqori tasvir va tovuş sifati ta'minlanadi.
Kino i.ç.ning yangi standarti umuman K., xususan, kinoga oliş, kino qöyiş va kinotelevizion texnika sohalarini keskin rivojlantiradi. Hozir kinoplyonkadan foydalanayotgan kinotaşkilotlar endilikda elektron filmlarni aloqa kanali orqali oladigan bölişdi. Elektron filmlar i.ç. video, kino va kompyuter texnikasining qöşilib ketişi yönalişida rivojlanadi.
Hozir quyidagi yönalişlarda işlar olib borilmokda:
— filmlarni radiokanallar orqali özatiş;
— yozib oliş vaqti 270 min.ga yetadigan videokamera («Panasonic»);
- diskli kinokamera DV-DISK (AQŞ);
— jurnalistlar uçun möljallangan ixçam videokamera («SONY»);
— quvvati 700 ANSI lyumen (massasi 1,3 kg) bölgan ixçam mikroproyektorlardan tortib quvvati 4700 ANSI lyumen (massasi 2,5 kg) bölgan quvvatli proyektorlar («SONY» firmasi) işlab çiqarilmoqda;
— yangi raqamli videokameralar televideniyeda yangi standartlarni belgilamokda. TFR tipidagi matritsadan foydalanib satr yoyişning yangi texnologiyasi kinotasvirdan qolişmaydigan videotasvir hosil qilişga imkon beradi («Filife» firmasi).
Ergaş Komilov.
Q.: Kino san'ati, Kinotelevizion texnika
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИНОТЕХНИКА — кинофильмларни суратга олиш, нусхаларини кўчириш (кўпайтириш) ва намойиш қилиш б-н шуғулланадиган техника соҳаси. Аста-секин, босқичма-босқич пайдо бўлган, шаклланган ва тараққий этиб борган. К.нинг пайдо бўлиши, шаклланиши ва тараққий этиш жараёнлари ёруғлик техникаси, механиқа, оптика, фотоғрафия, электроника, компьютер технологияси ва б. соҳа ютуқларидан ке-нг фойдаланишни тақозо этган. К.нинг асосий техникавий воситалари: кинога олиш аппарати, нусха кўчириш аппарати, кино қўйиш аппарати, компьютер.
Фотографиянинг кашф қилиниши (19-а. ўрталари) ихтирочиларда фототасвирларни ҳаракатлантириб намойиш қилиш ғоясини туғдирди. Лекин бўнга қадар (17-асрда) немис олими А. Кирхер «сирли чироқ»ни яратди. У ёруғлик манбаи (шам), шаффоф шишага чизилган сурат, шу суратни катталаштирувчи мослама (ҳозирги объектив) ва экрандан иборат эди. Шамдан тўшаётган ёруғлик шаффоф шиша орқали ўтиб, ундаги суратни экранга туширар эди. Кейинчалик (1882 й.) бельгиялик физик Ж. Плато фенакистископ деб аталадиган асбоб ясади. У тасвир (болтакаш) чизилган диск, шу диски и айлантирувчи тасмали ўзатма ва кўзгудан иборат эди. Диск айлантирилганда томошабин дискдаги тирқишлардан қараб, рўпарадаги кўзгуда гўё ҳаракатланаётгандек туюлган тасвирни (болтакашнинг ҳаракатларини) кўрган. Тасвирларни суратга олиш ва кейин уларни экранга тушириш учун ёруғликсезгир материал талаб қилинар эди. Кўп изланишлардан кейин шундай модда топилди. 19-а. биринчи ярмида французлар Л. Ж. Догер ва Ж. Ньепс ёруғлик таъсирида рангини ўзгартирувчи модда кашф қилдилар. Шу модда плёнка ёки шиша сиртига суркаларди. Ҳозир бу модданинг таркиби такомиллаштирилган. 19-а. охирларида «Люмьер» (Франция) ва «Истмен Кодак» (АҚШ) фирмалари киноленталар ишлаб чикара бошлади. Француз астрономи П. Жансен 1874 й., француз физиологи Марей 1888 й., инглиз ихтирочилари Ф. Грин ва Ж. Эванс 1889 й. кинога олиш аппаратини, француз ихтирочиси Луи Люмьер эса 1894 й. кинога олиш ва намойиш қилиш аппаратини яратдилар. Луи Люмьер 1895 й. 22 март куни Парижда «Ишчиларнинг фабрикадан чиқиши» деб аталадиган ҳужжатли фильмни намойиш қилди. Ана шу кун кинематография туғилган кун ҳисобланади. Францияда Ш. Пате ва Л. Гомон 1897 й.да бир нечта такомиллаштирилган кинога олиш ва намойиш қилиш аппаратларини саноат миқёсида ишлаб чиқара бошладилар. Улар дастлабки кинодан нусха кўчириш аппаратларини ҳам ишлаб чиқардилар. Бўларнинг ҳаммаси овозсиз кино учун мўлжалланган эди.
20-а. бошларида К. анча сует ривожланди. Лекин кино санъати тараққий этиши б-н К. сифатига талаб кучайди. Натижада киноаппаратларнинг янги хиллари яратилди. Француз фирмаси «А. Дебри» 1908 й. ички кассетали кинога олиш аппарати ишлаб чиқара бошлади. 20-а. 10-й.лари охирига келиб овозсиз К. тараққиётида янги босқич бошланди. Шу даврда автоматик механизмли, микроскопик ва тезкор кинога олиш аппаратлари, жаррохлик операцияларини кинога олиш аппаратлари, дастаки автоматик аппаратлар ва б. яратилди. 20-а. 30-й.ларида кўчма ва муқим (стационар) кинопроекторлар бар-по қилинди, киноленталар, кинога олиш ва кино қўйиш аппаратлари, кинодан нусха кўчириш аппаратлари, киноленталарни очилтириш, киносуратга олиш майдонларини ёритиш ва киноленталарни монтаж қилиш аппаратлари кўплаб ишлаб чиқарила бошлади.
Кинематограф маҳкам оёққа туриб, овозсиз кино ишлаб чиқариш саноати муайян даражада мустаҳкамланиб олганидан сўнг бирин-кетин овозли кино, рангли, стереоскопик, кенг форматли, панорам ва кенг экранли кино, доиравий панорам ва кенг экранли кино пайдо бўлди. Кинонинг бу турлари учун янги-янги аппаратлар, асбоблар, материаллар, киноленталар ва усуллар ишлаб чиқилди, эскилари янгиларига алмаштириб борилди. Овозли кино АҚШ, собиқ Иттифоқ ва Ғарбий Европанинг барча мамлакатларида деярли бир вақтда пайдо бўлди. 20-а. 50-й.ларидан бошлаб овоз магнит лентасида ёзила бошлади. Кўп қатламли кинолентада уч рангли тасвир ҳосил қилиш усули топилганидан сўнг рангли кинофильмга асос солинди. Рангли кинофильмларни кинога олиш ва кино қўйиш тизими айниқса АҚШ, собиқ Иттифоқ, Буюк Британия, Германия, Францияда ривожланди. Юқорида айтиб ўтилган тизимлар, асосан, 70 мм, 35 мм ва 16 мм ли киноленталарга мўлжалланган. 20- а. 60-й.ларидан бошлаб ҳаваскорлик ва ўқув мақсадлари учун 8 мм ли киноленталар ишлаб чиқарила бошлади. К. мунтазам равишда такомиллаштирилиб борилди, яъни тасвир ва овоз сифати яхшиланди, кино санъатининг таъсирчанлиги ошди, ёруғликсезгирроқ киноленталар яратилди, оптик усулда нусха кўчириш усули б-н фильмларни бир форматдан бошқа форматга кўчириш жиҳозлари ва технологик жараёнлари мукаммаллаштирилди; кинога олишда ва, айниқса, видеофильмларни суратга олишда компьютер технологиялари кенг ишлатила бошлади. К. жараёнларидан телевидениеда ҳам фойдаланилади (қ. Кино санъати, Кинотелевизион техника).
Ҳоз. кунда АҚШ, Англия, Германия, Франция, Италия, Россия ва, айниқса, Японияда К. кенг ривожланган бўлиб, янги такомиллашган маркали аппаратлар ишлаб чиқарилади.
Ўзбекистон Республикасининг кино тармоғини «Ўзбеккино» ДАК, «Ўзбекфильм» киностудияси, кинохроника, кинофикация соҳалари ташкил қилади. Бўлар республиканинг 14 ҳудудида кинопрокат ташкилотлари, таъмирлаш-ишлаб чиқариш корхоналари, видеомарказлари орқали фаолият кўрсатмокда.
20-а. 90-й.лари охирларида кино ва видеофильмларни суратга олиш ва намойиш қилиш аппаратлари и.ч. борасида ҳақиқий инқилоб юз берди. Япониянинг «Panasonic» («Панасоник») фирмасидан киновидеаппаратлар (мас, видеомагнитофон AG-6100 ва кинолентали видеопроектор РТ-102) сотиб олинди. Бундай инқилоб натижасида юқори сифатли товуш жўрлигида рангли ёзиб олиш ва катта кинотеатрлар экранларида намойиш қилишга имкон туғилди. Оддий кинопроектор (кинога олиш аппарати) ва киноплёнкага рақобатчи — мультимедиа видеопроектор пайдо бўлди. Кинотасвирлар туширилган дисклардан фойдаланилганда олти каналли рақамли товуш тизими «Долби Дигитал»дан ёки икки каналли товуш тизими «Долби Про»дан фойдаланилади. Рақамли проектор исталган типдаги компьютер б-н ишлаши мумкин, шу б-н бирга, юқори сифатли компьютер тасвирлари катта киноэкранларга туширилиши мумкин. Ҳатто проекциялаш (кино қўйиш) хонасининг ўзига эфир, кабель ва йўлдош телесигналларини қабул қиладиган телевизион приёмникларни ҳам жойлаштириш мумкин, бу эса катта экранга исталган телевизион тасвирни туширишга имкон беради.
Сўнгги пайтларда (2000-й.ларда) 3 трубкали (кинескопли) проекторлар ўрнига суюқ кристалли (LCD) ва микрокўзгули (DLP) ҳамда матрицали (DMD) проекторлар пайдо бўлди. Уларни бошқариш ва ишлатиш жуда қулай, юқори тасвир ва товуш сифати таъминланади.
Кино и.ч.нинг янги стандарти умуман К., хусусан, кинога олиш, кино қўйиш ва кинотелевизион техника соҳаларини кескин ривожлантиради. Ҳозир киноплёнкадан фойдаланаётган киноташкилотлар эндиликда электрон фильмларни алоқа канали орқали оладиган бўлишди. Электрон фильмлар и.ч. видео, кино ва компьютер техникасининг қўшилиб кетиши йўналишида ривожланади.
Ҳозир қуйидаги йўналишларда ишлар олиб борилмокда:
— фильмларни радиоканаллар орқали ўзатиш;
— ёзиб олиш вақти 270 мин.га етадиган видеокамера («Panasonic»);
- дискли кинокамера DV-ДИСК (АҚШ);
— журналистлар учун мўлжалланган ихчам видеокамера («SONY»);
— қуввати 700 ANSI люмен (массаси 1,3 кг) бўлган ихчам микропроекторлардан тортиб қуввати 4700 ANSI люмен (массаси 2,5 кг) бўлган қувватли проекторлар («SONY» фирмаси) ишлаб чиқарилмоқда;
— янги рақамли видеокамералар телевидениеда янги стандартларни белгиламокда. TFR типидаги матрицадан фойдаланиб сатр ёйишнинг янги технологияси кинотасвирдан қолишмайдиган видеотасвир ҳосил қилишга имкон беради («Filife» фирмаси).
Эргаш Комилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.