Kinoşunoslik
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 396–397-b. — ziyouz.com
Kinoşunoslik - kino san'ati haqidagi fan, san'atşunoslik sohasi; kino san'ati nazariyasi va amaliyotini, tarixi, uning taraqqiyot yöllarini, şuningdek, aktyor ijodi, rejissura, kinodramaturgiya muammolari, kinomusiqa, operatorlik san'ati va b. ni örganadi va tadqiq etadi. K. sohasiga kino nazariyasi va tarixi, kino tanqidçiligi va qöşimça bölim sifatida kinobibliografiya va filmografiya kiradi.
Özbekistonda K. 20-a.ning 20-y.laridan boşlangan. Unda yozuvçi, jurnalist, muharrir va b. tomonidan kino haqida köplab maqola va taqrizlar yozilgan. 30-y.larda özbek kinosining boşlovçilari Nabi Ğaniyev, Sulaymon Xöjayevlar ham kino haqida risola va maqolalar e'lon qilganlar. 1949 y. da Zikrilla Kalonovning «Sovet Özbekistoni kinematografiyasi» nomli birinçi kitobi özbek va rus tillarida çop etildi.
50-y.larda adabiyot sohasida işlaydigan kinotanqidçilar va ilmiy xodimlarning bir guruhi milliy ekran san'atining rivojlaniş jarayonini örganişga kirişdilar. Bunga öşa davrda işlab çiqarilgan filmlar doirasining kengayişi, yirik kino ustalari guruhining şakllanib borayotganligi turtki böldi. S. Muhamedov, R. Pirmuhamedov, M. Melkumov, A. Abdullayev kabi kinoçilarning özlari ham K. b-n şuğullanganlar.
Özbek K. gining rasmiy rivoji 60-y.larning boşlaridan boşlangan. Bu San'atşunoslik in-tiga işga kelgan bir guruh kinoşunoslar faoliyati b-n boğliq. Jöra Teşaboyev, X. Abulqosimova, H. Akbarov, B. Hasanovlar şular jumlasidan. Keyinçalik bu bölimga M. Mirzamuhamedova, S. Xöjayeva, V. Koşeleva, M. Zohidov, S. Hayitmetova qabilar kelib qöşildilar. Bu davrda M. Aliyev («Komil Yormatov», 1960), J. Teşaboyev («Komil Yormatov», 1964; «Sovet Özbekistoni kino san'ati», 1968; «Şukur Burhonov», 1968; «Asad Ismatov», 1968), X. Abulqosimova («Nabi Ğaniyev», 1965; «Özbek kinosining tuğilişi», 1967)larning kino san'atining rivojlaniş jarayoni, taraqqiyot tarixi, özbek kino ustalarining ijodi va b. masalalarga oid asarlari yaratildi.
Asosiy e'tibor endi milliy kino nazariyasi masalalariga qaratildi, milliy kinodramaturgiya va rejissura rivoji, teatr aktyorlarining kino san'ati rivojiga qöşayotgan hissasi, kinoning boşqa san'at turlari b-n özaro boğliqligi kabi masalalarga karatilgan asarlar yaratildi. Özbek kinosidagi an'ana va bunyodkorlik, milliylik va baynalmilallik, maşhur kino ijodkorlarining hayot va ijod yölini yoritişga alohida e'tibor qaratildi. B. Hasanovning «Malik Qayumov» (1970), «Özbek hujjatli kinosi» (1972), H. Akbarovning «Yetuklik» (1971), «Sehrli nur» (1977), X. Abulqosimovaning «Taniqli rejissyor» (1971), «Yöldoş A'zamov» (1972), «Şuhrat Abbosov» (1976), J. Teşaboyevning «Qahramon — yirik planda» (1972), «Taraqqiyot yöli va izlanişlar» (1973), «Ustaning baxti» (1975), «Özbek kinosi: an'ana va ijodkorlik» (1979) kabi asarlari naşrdan çikdi. Bolalar kinosi va rivojiga bağişlangan, «Özbekfilm»da yaratilgan bolalar va multiplikatsion filmlar tavsiflangan M. Mirzamuhamedovaning «Özbekistonda bolalar kinosi» (1976) kitobi naşr etildi.
80-y.larda yangi kitoblar b-n bir qatorda kino sohasidagi muhim muammolarga bağişlangan tadqiqotlar amalga oşirildi. Ularda köproq respublika kino san'atining turli jabhalari, milliy san'atda özbek kinosining tutgan örni va roli, televideniye va televizion filmlar muammolariga e'tibor berildi. H. Akbarovning «Zohid Sobitov» (1980), «Adabiyot va kino» (1981), «Latif Fayziyev» (1985), «Özbekiston kino va televideniyesi» (1989), M. Mirzamuhamedovaning «Özbekiston bolalar kinosi» (rus tilida, 1982), S. Xöjayevaning «60—70-yillar Osiyo va Afrika mamlakatlari kino san'atidagi ilğor ğoyalar» (1982), J. Teşaboyevning «Özbek kinosi: izlanişlar va işonçlar» (1984), X. Abulkrsimova, J. Teşaboyev, M. Mirzamuhamedovalarning «Özbekiston kinosi» (1985) kabi asarlari şular jumlasidan.
Mustaqillik yillarida kinoçilik muammolarini yangiça, yangi davr nuqtai nazaridan hal etiş yöllarini izlaş közga taşlanadi. Bu yillarda nafaqat özbek kinosiga balki hind, turk, arab mamlakatlari, qöşni davlatlar kinematografiyasiga oid i.t. işlari olib borildi. Şuningdek, özbek kinosining janr va turlari (multiplikatsiya, hujjatli kino, komediya, teleseriallar va b.)ga bağişlangan tadqiqiy işlar ham paydo böldi. Kinoşunoslikbölimi aspirant va ilmiy xodimlar b-n töldirildi.
Özbekistonda K. masalalari San'atşunoslik ilmiy tadqiqot in-tining kino bölimida örganiladi. K.ga oid maqolalar «San'at» jurnali, «Özbekiston adabiyoti va san'ati» gaz. va b. naşrlar sahifalarida yoritib boriladi (yana q. Kino san'ati).
Jöra Teşaboyev.
Q.: Kino san'ati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИНОШУНОСЛИК - кино санъати ҳақидаги фан, санъатшунослик соҳаси; кино санъати назарияси ва амалиётини, тарихи, унинг тараққиёт йўлларини, шунингдек, актёр ижоди, режиссура, кинодраматургия муаммолари, киномусиқа, операторлик санъати ва б. ни ўрганади ва тадқиқ этади. К. соҳасига кино назарияси ва тарихи, кино танқидчилиги ва қўшимча бўлим сифатида кинобиблиография ва фильмография киради.
Ўзбекистонда К. 20-а.нинг 20-й.ларидан бошланган. Унда ёзувчи, журналист, муҳаррир ва б. томонидан кино ҳақида кўплаб мақола ва тақризлар ёзилган. 30-й.ларда ўзбек киносининг бошловчилари Наби Ғаниев, Сулаймон Хўжаевлар ҳам кино ҳақида рисола ва мақолалар эълон қилганлар. 1949 й. да Зикрилла Калоновнинг «Совет Ўзбекистони кинематографияси» номли биринчи китоби ўзбек ва рус тилларида чоп этилди.
50-й.ларда адабиёт соҳасида ишлайдиган кинотанқидчилар ва илмий ходимларнинг бир гуруҳи миллий экран санъатининг ривожланиш жараёнини ўрганишга киришдилар. Бунга ўша даврда ишлаб чиқарилган фильмлар доирасининг кенгайиши, йирик кино усталари гуруҳининг шаклланиб бораётганлиги туртки бўлди. С. Муҳамедов, Р. Пирмуҳамедов, М. Мелкумов, А. Абдуллаев каби киночиларнинг ўзлари ҳам К. б-н шуғулланганлар.
Ўзбек К. гининг расмий ривожи 60-й.ларнинг бошларидан бошланган. Бу Санъатшунослик ин-тига ишга келган бир гуруҳ киношунослар фаолияти б-н боғлиқ. Жўра Тешабоев, X. Абулқосимова, Ҳ. Акбаров, Б. Ҳасановлар шулар жумласидан. Кейинчалик бу бўлимга М. Мирзамуҳамедова, С. Хўжаева, В. Кошелева, М. Зоҳидов, С. Ҳайитметова қабилар келиб қўшилдилар. Бу даврда М. Алиев («Комил Ёрматов», 1960), Ж. Тешабоев («Комил Ёрматов», 1964; «Совет Ўзбекистони кино санъати», 1968; «Шукур Бурҳонов», 1968; «Асад Исматов», 1968), X. Абулқосимова («Наби Ғаниев», 1965; «Ўзбек киносининг туғилиши», 1967)ларнинг кино санъатининг ривожланиш жараёни, тараққиёт тарихи, ўзбек кино усталарининг ижоди ва б. масалаларга оид асарлари яратилди.
Асосий эътибор энди миллий кино назарияси масалаларига қаратилди, миллий кинодраматургия ва режиссура ривожи, театр актёрларининг кино санъати ривожига қўшаётган ҳиссаси, кинонинг бошқа санъат турлари б-н ўзаро боғлиқлиги каби масалаларга каратилган асарлар яратилди. Ўзбек киносидаги анъана ва бунёдкорлик, миллийлик ва байналмилаллик, машҳур кино ижодкорларининг ҳаёт ва ижод йўлини ёритишга алоҳида эътибор қаратилди. Б. Ҳасановнинг «Малик Қаюмов» (1970), «Ўзбек ҳужжатли киноси» (1972), Ҳ. Акбаровнинг «Етуклик» (1971), «Сеҳрли нур» (1977), X. Абулқосимованинг «Таниқли режиссёр» (1971), «Йўлдош Аъзамов» (1972), «Шуҳрат Аббосов» (1976), Ж. Тешабоевнинг «Қаҳрамон — йирик планда» (1972), «Тараққиёт йўли ва изланишлар» (1973), «Устанинг бахти» (1975), «Ўзбек киноси: анъана ва ижодкорлик» (1979) каби асарлари нашрдан чикди. Болалар киноси ва ривожига бағишланган, «Ўзбекфильм»да яратилган болалар ва мультипликацион фильмлар тавсифланган М. Мирзамуҳамедованинг «Ўзбекистонда болалар киноси» (1976) китоби нашр этилди.
80-й.ларда янги китоблар б-н бир қаторда кино соҳасидаги муҳим муаммоларга бағишланган тадқиқотлар амалга оширилди. Уларда кўпроқ республика кино санъатининг турли жабҳалари, миллий санъатда ўзбек киносининг тутган ўрни ва роли, телевидение ва телевизион фильмлар муаммоларига эътибор берилди. Ҳ. Акбаровнинг «Зоҳид Собитов» (1980), «Адабиёт ва кино» (1981), «Латиф Файзиев» (1985), «Ўзбекистон кино ва телевидениеси» (1989), М. Мирзамуҳамедованинг «Ўзбекистон болалар киноси» (рус тилида, 1982), С. Хўжаеванинг «60—70-йиллар Осиё ва Африка мамлакатлари кино санъатидаги илғор ғоялар» (1982), Ж. Тешабоевнинг «Ўзбек киноси: изланишлар ва ишончлар» (1984), X. Абулкрсимова, Ж. Тешабоев, М. Мирзамуҳамедоваларнинг «Ўзбекистон киноси» (1985) каби асарлари шулар жумласидан.
Мустақиллик йилларида киночилик муаммоларини янгича, янги давр нуқтаи назаридан ҳал этиш йўлларини излаш кўзга ташланади. Бу йилларда нафақат ўзбек киносига балки ҳинд, турк, араб мамлакатлари, қўшни давлатлар кинематографиясига оид и.т. ишлари олиб борилди. Шунингдек, ўзбек киносининг жанр ва турлари (мультипликация, ҳужжатли кино, комедия, телесериаллар ва б.)га бағишланган тадқиқий ишлар ҳам пайдо бўлди. Киношуносликбўлими аспирант ва илмий ходимлар б-н тўлдирилди.
Ўзбекистонда К. масалалари Санъатшунослик илмий тадқиқот ин-тининг кино бўлимида ўрганилади. К.га оид мақолалар «Санъат» журнали, «Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газ. ва б. нашрлар саҳифаларида ёритиб борилади (яна қ. Кино санъати).
Жўра Тешабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.