Kipr
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 399–403-b. — ziyouz.com
Kipr (grekça Kypros, turkça Kibris), Kipr Respublikasi (grekça — Kypriaki Dimokratia, turkça — Kibris Gumhuriyeti) — Ğarbiy Osiyoda, Örta dengizning şarqiy qismidagi Kipr o.da joylaşgan davlat. Mayd. 9251 km2. Aholisi 762,8 ming kişi (2001). Poytaxti — Nikosiya ş. Ma'muriy jihatdan 6 okrug (district) ra bölinadi.
Davlat tözumi. K. — respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1960 y.da qabul qilingan va keyinçalik tözatiş xamda qöşimçalar kiritilgan. Davlat boşliği prezident (1993 y.dan Glafkos Kliridis). Prezident kiprlik grek jamoasi, vitse-prezident kiprlik turk jamoasi tomonidan töğri saylov yöli b-n 5 y.ga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat Vakillar palatasi (grek va turk jamoalari vakillaridan iborat bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyatni prezident va vitse-prezident boşkaradi hamda hukumat (Vazirlar Kengaşi)ni tayinlaydi. Prezident hukumatga boşçilik qiladi.
Tabiati. Qir va toğ köp, şarqi pasttekislik. Şim. qirgoklari tik va serqoya. Şim. sohili böylab Kireniya (1023 m gaça) va Karpas tizmalari (364 m gaça) joylaşgan. K. hududining markaziy va jan. qismida Troodos toğ massivi bor (eng baland joyi 1951 m). Şim. va jan.dagi tizmalarni keng Mesaoriya tekisligi (bal. 200 m gaça) ajratib turadi. Qazilma boyliklardan xromit, temir va mis rudalari, asbest va b. bor. Iqlimi subtropik Örta dengiz iqlimi. Yozi issiq (25—35°), qişi yumşoq (10—15°), seryoğin. Yillik yoğin tekislikda 300— 500 mm, toğlarda 1000—1300 mm. Toğ etaklari va tekisliklarda doim yaşil butazorlar, Kireniya va Karpas tizmalarining ohaktoşli jan. yon bağirlarida daşt ösimliklari ösadi. K. hududining 18% örmon: dub, sarv, halab qarağayi, toğ vodiylarida yulğun, sambit ösadi. Ilon, tönğiz, kaltakesak, buqalamun, kalxat, burgut va b. bor.
Aholisining 78% kiprlik greklar, 18% kiprlik turklar. Inglizlar, arablar, armanlar, italyanlar ham yaşaydi. Grek va turk tillari — rasmiy. Greklar pravoslav, turklar islom diniga e'tiqod qiladi. Şahar aholisi 68%.
Tarixi. K. hududida odam neolit davridan yaşaydi. Mil. av. 15—11-a.larda K.ni axeylar, 9-a.da finikiylar, 8-a. oxirida ossuriylar, 6-a.da axomaniylar bosib oldi, 333—323 y.larda makedoniyalik Aleksandr, 294—58 y.larda Ptolemeylar davlati, 58 y.dan Rim imperiyasi qöl ostida böldi. Rim imperiyasi qulagaç (mil. 395 y.), K. Vizantiya tarkibiga ötdi. 648 y. orolni arablar, 1191 y. salibçilar eğalladi. 1489—1571 y.larda Venetsiya, 1571 y.dan Usmonli turk davlatiga karam böldi.
19-a.da kiprlik greklarning K.ni Gretsiyaga qöşiş harakati paydo böldi. 1878 y. K.ni Buyuk Britaniya bosib oldi. 1925 y. K. Angliya mustamlakasi maqomini oldi. 1931 y. ingliz hukmronligiga qarşi stixiyali qözğolon boşlandi, lekin uni mustamlakaçilar şafqatsizlik b-n bostirdi. 2-jahon uruşi yillari (1939—45) 20 mingdan ortiq kiprlik ingliz qöşinlari safida Germaniyaga qarşi uruşda qatnaşdi. Uruşdan keyin K.da milliy ozodlik harakati avj olgaç, Buyuk Britaniya yon berişga majbur böldi. 1960 y. 16 avg.da K. mustaqil respublika deb e'lon qilindi. Makarios III prezident, F. Kiçik vitse-prezident etib saylandi.
K.dagi grek va turk jamoalari örtasidagi kelişuvga köra, mamlakat prezidenta kiprlik greklardan va vitse-prezidenti kiprlik turklardan saylanar edi. Biroq 1963 y.da kiprlik greklar b-n kiprlik turklar örtasidagi munosabat keskinlaşib, natijada ikkala jamoaning birgalikdagi faoliyati töxtadi. 1965 y.da grek jamoa palatasi bekor qilindi. 1967 y. dek.da kiprlik turklar «Muvaqqat turk ma'muriyati»ni tözdilar. 1983 y.da «Şim. K. turk respublikasi» e'lon qilindi, ammo Şim. K. turk respublikasi K. Respublikasi hukumati tomonidan tan olinmagan. 1964 y. martdan buyon bu yerda BMT qöşinlari turibdi. Xalqaro hamjamiyat vositaçiligida K. muammosini bartaraf etiş yuzasidan jamoalar örtasida mözoqaralar ötkazilyapti. K. 1960 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 2001 y.da örnatgan. Milliy bayrami — 1 okt. — Mustaqillik kuni (1960).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Demokratik partiya (şu nomdagi greklar partiyasi 1976 y.da, turklar partiyasi 1992 y. da tuzilgan); Demokratik yiğin, 1976 y.da asos solingan; Sotsial-demokratlar harakati, 2000 y.da Yagona markaz demokratik ittifoqi asosida tuzilgan; Liberal partiya, 1986 y.da barpo etilgan; Birlaşgan demokratlar, 1996 y.da tuzilgan; Milliy birlik partiyasi, 1975 y.da turk jamoasi asos solgan; Ijtimoiy ozodlik partiyasi, 1976 y.da turk jamoasi tözgan; K. mehnatkaş xalq ilğor partiyasi (AKEL), 1926 y.dan 1941 y.gaça faoliyat körsatgan K. kommunistik partiyasining vorisi sifatida 1941 y.da tuzilgan; Respublikaçi turk partiyasi, 1970 y.da asos solingan. Kasaba uyuşma birlaşmalari: Umumkipr mehnat federatsiyasi, 1946 y.da tuzilgan; K. mehnatkaşlar konfederatsiyasi, 1944 y. da tuzilgan; K. turk kasaba uyuşma federatsiyasi (Turksen), 1954 y.da asos solingan; K. inqilobiy kasaba uyuşmalari federatsiyasi (Deviş), 1976 y.da tuzilgan.
Xöjaligi. K. — agrar-industrial mamlakat. Iqtisodiyotda xizmat körsatiş sohasining salmoği katta. Yalpi içki mahsulotda bu sohaning uluşi 47%, q. x. uluşi 8%, sanoatning uluşi 20%. Mamlakat maydonining 65% işlanadi, şundan 12% suğoriladi. Asosiy ekinlari — buğdoy, arpa, suli, kartoşka, dukkakli va poliz ekinlari. Özum, bodom, yonğoq, sitrus, zaytun, paxta, tamaki, sabzavot ham yetiştiriladi. Toğlarda qöy, eçki, çöçqa, qoramol boqiladi. Pillaçilik rivojlangan, sohillarda baliq, suv jonivorlari ovlanadi. Mahalliy ma'dan zahiralari asosida konçilik sanoati mavjud. Asosan, eksport uçun mis, temir, xrom rudalari, marmar, asbest, gips qazib olinadi. Işlab çiqaruvçi sanoat kiçik-kiçik töqimaçilik, tikuvçilik, kön-poyabzal, vinoçilik, yoğ, tamaki, konserva va b. korxonalardan iborat. Sement işlab çiqariladi. Larnaka ş.da çetdan keltirilgan neft asosida işlovçi neft mahsulotlari z-di bor. 1 y.da örtaça 2,1 mlrd. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Hunarmandçilik (temirçilik, kulolçilik) rivojlangan.
Çet el sayyohligi tez sur'atda rivojlanib, xorijiy valyuta tuşumining asosiy manbalaridan biri hisoblanadi. K.da işlab turgan 17 mingdan köproq offşor kompaniya yiliga örtaça 200 mln. dollar daromad keltiradi. Asosiy transport turi — avtomobil. Avtomobil yöllari öz. — 10,2 ming km dan ortiq, şundan 4,2 ming km ga yaqini asfaltlangan. Dengiz floti rivojlangan. Asosiy dengiz portlari — Famagusta, Limasol. Xalqaro aeroportlari — Nikosiya, Larnakada. Çetga, asosan, ma'danli xom aşyo, sitrus mevalar, özum mahsulotlari, kartoşka, tayyor kiyim va b. çiqaradi, çetdan maşina va asbob-uskuna, oziq-ovqat, kimyoviy moddalar, neft mahsulotlari oladi. Savdo-sotikdagi mijozlari: Yevropa Ittifoqi davlatlari va arab mamlakatlari. Pul birligi — kipr funti.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Mamlakatda grekça va turkça ta'lim tizimlari mavjud. Grekça tizim: 6—14 yoşdagi bolalar uçun ta'lim majburiy, bepul. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 6 y., örta maktabda ham 6 y. Oliy ta'lim çet elda, asosan, Gretsiyada olinadi. Bir qança öquv yurtlari — ped. akademiyasi, texnika in-ti, örmon-texnika inti va b. töliq oliy ma'lumot bermaydi. Turkça tizim: 6—15 yoşdagi bolalar uçun ta'lim majburiy, bepul, boşlanğiç maktabda öqiş muddati 6 y., örta maktabda ham 6 y. Ped. kolleji bor. Nikosiyada K. ilmiy tadqiqot markazi (1967 y.dan), K.ni örganiş jamiyati (1936 y.dan), K. geogr. jamiyati (1968 y.dan) va b. işlaydi. Nikosiyada Faneromeni ommaviy kutubxonasi, maorif vazirligining kutubxonasi, Famagusta ş.da ommaviy kutubxona, şuningdek, K. muzeyi, Tarix muzeyi, Xalq san'ati va lapidariy muzeyi, Larnaka, Limasol, Famagusta ş.larida muzeylar bor. Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. K.da bir qança gaz. va jur. lar naşr etiladi. Yiriklari: «Agon» («Köraş», grektilidagi kundalik gaz., 1964 y.dan), «Alitiya» («Haqiqat», grek tilidagi kundalik gaz., 1951 y.dan), «Birlik» (turk tilidagi kundalik gaz., 1980 y.dan), «Filelefteros» («Liberal», grek tilidagi kundalik gaz., 1956 y.dan), «Xalqin sesi» («Xalq ovozi», turk tilidagi kundalik gaz., 1941 y.dan), «Xaravgi» («Tong», grek tilidagi kundalik gaz., 1956 y.dan), «Neos dimokratis» («Yangi demokrat», grek tilidagi jur.). K. axborot agentligi 1976 y.da taşkil etilgan. K. radioeşittiriş korporatsiyasi hukumat radio va televideniye tijorat xizmati bölib, 1953 y. taşkil etilgan. Radioeşittiriş 1953 y.dan, telekörsatuv 1957 y.dan olib boriladi. Adabiyoti grek va turk tillarida.
Grek tilidagi K. adabiyoti grek adabiyoti b-n özviy boğliq holda taraqqiy etgan. Stasinning «Kipr dostonlari» (mil.av. 6-ming yillik), Afroditani şaraflovçi «Gomer madhiyalari» K. adabiyotining ilk namunalaridir. 8—10-a.larda şakllangan K. şevasidagi «Digenis Akrit» eposi (12—13-a.lar), «Işqiy lirika» (14— 15-a.lar) va b. folklor asarlari yozib olingan. Yozma adabiyot 19- a. oxiri — 20-a. boşlaridan rivojlana boşladi. V. Mixailidis şe'rlarida xalqning ingliz mustamlakaçilariga qarşi köraşi aks etdi. 20-a. boşlarida yozuvçilar N. va M. Nikoladislar, şoirlardan T. Piyeridis, T. Antias va b.ning asarlarida ötkir ijtimoiy muammolar aks etdi. 1960 y.da mustaqillikka erişilgaç, K. yozuvçilari yoş davlatning eng dolzarb muammolarini yoritdi. 1968 y.dan keyin yozuvçi Y. Filippu-Piyeridis va şoir A. Piliotis adabiyotda yetakçi rol öynadi. P. Lyasidis K. şevasida xalq şe'riyati an'analarini davom ettirdi.
Turk tilidagi K. adabiyotida, asosan, şe'riyat rivojlandi. Kenzi va Sukuti Ismoil oğa, Hasan Xilmi Afandi, Myuftyu Roji va b. 19-a.ning
taniqli şoirlaridir. Nozif Sulaymon Ebe öğli, Urkiye Mine, Mahmud Levent va b. taraqqiyparvar yozuvçilar hisoblanadi. Dramaturgiya F. Korkut, Yu. Ulutug va b. ijodida rivojlandi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. K.ni mözey orol deb ataydilar. Hoz. K. hududida ilk neolit (Xirokitiya manzilgohidagi doirasimon turar joylar) va jez (turli rasmlar solingan sopol idişlar, toş butlar, jez buyumlar va h.k.) davrlariga oid yodgorliklar topilgan. Mil. av. 3-ming yillikning 2-yarmidan idişlarni odam, hayvon, ösimliklar surati va b. b-n bezaşda oq, qizil, qora ranglardan foydalanila boşlandi. Sönggi jez davridan (mil.av. 1400-1050 y.) şaharlarning qoldiqlari, gözal rasmlar solingan keng oğizli közalar, zargarlik buyumlari, fil suyagiga işlangan börtma naqşlar va b. saqlangan. Mil. av. 4-a. — mil. 4-a.larda me'morlik va tasviriy san'at mumtoz yunon va ellin san'ati, keyinçalik Rim san'ati ta'sirida rivojlandi. Quşlar, nilufar guli tasvirlangan idişlar şu davrga mansub. 13—15-a. çerkovlari gotika uslubida qurildi. 1960-y.lardan me'morlik, rassomlik, grafika tez rivojlana boşladi. Xalq san'atida yoğoç öymakorligi, kulollik, kandakorlik (kumuşdan zarb qiliş), tör töqiş va kaştaçilik rivojlangan.
Musiqasi qad. Vizantiya imperiyasi çegaralarini himoya qilgan jangçilar haqidagi qöşiqlar, fransuz, turk va ingliz hukmronligi davrida paydo bölgan, ozodlikni madh etuvçi lirik qöşiklar hanuzgaça saqlangan. K.da grek va turk qöşiqlari, çolğu asboblari keng tarqalgan.
20-a. boşlarida professional musiqa madaniyati paydo böla boşladi. Solomon va Yangos Mixailidislar K.da dastlabki va maşhur kompozitorlardir. S. Mixailidis Limasolda konservatoriyaga (1934), K.da birinçi sim-fonik orkestrga (1938) va Nikosiyada konsert jamiyatiga asos soldi. U sim-fonik, kamer asarlar yaratdi. Ya. Mixailidis köplab ommaviy qöşiqlar, simfonik asarlar va b. yaratgan. Zamonaviy kompozitorlardan A. Limburidis, G. Kotsonis, S. Violaris, K. Kosteaslarni körsatiş mumkin.
K.da 4 konservatoriya, bir qança şaharlarda musiqa bilim yurtlari, havaskor xor jamoalari, aşula va raqs ansambllari bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИПР (грекча Kypros, туркча Kibris), Кипр Республикаси (грекча — Kypriaki Dimokratia, туркча — Kibris Gumhuriyeti) — Ғарбий Осиёда, Ўрта денгизнинг шарқий қисмидаги Кипр о.да жойлашган давлат. Майд. 9251 км2. Аҳолиси 762,8 минг киши (2001). Пойтахти — Никосия ш. Маъмурий жиҳатдан 6 округ (district) ra бўлинади.
Давлат тўзуми. К. — республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстликка киради. Амалдаги конституцияси 1960 й.да қабул қилинган ва кейинчалик тўзатиш хамда қўшимчалар киритилган. Давлат бошлиғи президент (1993 й.дан Глафкос Клиридис). Президент кипрлик грек жамоаси, вице-президент кипрлик турк жамоаси томонидан тўғри сайлов йўли б-н 5 й.га сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимият Вакиллар палатаси (грек ва турк жамоалари вакилларидан иборат бир палатали парламент). Ижроия ҳокимиятни президент ва вице-президент бошкаради ҳамда ҳукумат (Вазирлар Кенгаши)ни тайинлайди. Президент ҳукуматга бошчилик қилади.
Табиати. Қир ва тоғ кўп, шарқи пасттекислик. Шим. қиргоклари тик ва серқоя. Шим. соҳили бўйлаб Кирения (1023 м гача) ва Карпас тизмалари (364 м гача) жойлашган. К. ҳудудининг марказий ва жан. қисмида Троодос тоғ массиви бор (энг баланд жойи 1951 м). Шим. ва жан.даги тизмаларни кенг Месаория текислиги (бал. 200 м гача) ажратиб туради. Қазилма бойликлардан хромит, темир ва мис рудалари, асбест ва б. бор. Иқлими субтропик Ўрта денгиз иқлими. Ёзи иссиқ (25—35°), қиши юмшоқ (10—15°), серёғин. Йиллик ёғин текисликда 300— 500 мм, тоғларда 1000—1300 мм. Тоғ этаклари ва текисликларда доим яшил бутазорлар, Кирения ва Карпас тизмаларининг оҳактошли жан. ён бағирларида дашт ўсимликлари ўсади. К. ҳудудининг 18% ўрмон: дуб, сарв, ҳалаб қарағайи, тоғ водийларида юлғун, самбит ўсади. Илон, тўнғиз, калтакесак, буқаламун, калхат, бургут ва б. бор.
Аҳолисининг 78% кипрлик греклар, 18% кипрлик турклар. Инглизлар, араблар, арманлар, итальянлар ҳам яшайди. Грек ва турк тиллари — расмий. Греклар православ, турклар ислом динига эътиқод қилади. Шаҳар аҳолиси 68%.
Тарихи. К. ҳудудида одам неолит давридан яшайди. Мил. ав. 15—11-а.ларда К.ни ахейлар, 9-а.да финикийлар, 8-а. охирида оссурийлар, 6-а.да ахоманийлар босиб олди, 333—323 й.ларда македониялик Александр, 294—58 й.ларда Птолемейлар давлати, 58 й.дан Рим империяси қўл остида бўлди. Рим империяси қулагач (мил. 395 й.), К. Византия таркибига ўтди. 648 й. оролни араблар, 1191 й. салибчилар эғаллади. 1489—1571 й.ларда Венеция, 1571 й.дан Усмонли турк давлатига карам бўлди.
19-а.да кипрлик грекларнинг К.ни Грецияга қўшиш ҳаракати пайдо бўлди. 1878 й. К.ни Буюк Британия босиб олди. 1925 й. К. Англия мустамлакаси мақомини олди. 1931 й. инглиз ҳукмронлигига қарши стихияли қўзғолон бошланди, лекин уни мустамлакачилар шафқатсизлик б-н бостирди. 2-жаҳон уруши йиллари (1939—45) 20 мингдан ортиқ кипрлик инглиз қўшинлари сафида Германияга қарши урушда қатнашди. Урушдан кейин К.да миллий озодлик ҳаракати авж олгач, Буюк Британия ён беришга мажбур бўлди. 1960 й. 16 авг.да К. мустақил республика деб эълон қилинди. Макариос III президент, Ф. Кичик вице-президент этиб сайланди.
К.даги грек ва турк жамоалари ўртасидаги келишувга кўра, мамлакат президента кипрлик греклардан ва вице-президенти кипрлик турклардан сайланар эди. Бироқ 1963 й.да кипрлик греклар б-н кипрлик турклар ўртасидаги муносабат кескинлашиб, натижада иккала жамоанинг биргаликдаги фаолияти тўхтади. 1965 й.да грек жамоа палатаси бекор қилинди. 1967 й. дек.да кипрлик турклар «Муваққат турк маъмурияти»ни тўздилар. 1983 й.да «Шим. К. турк республикаси» эълон қилинди, аммо Шим. К. турк республикаси К. Республикаси ҳукумати томонидан тан олинмаган. 1964 й. мартдан буён бу ерда БМТ қўшинлари турибди. Халқаро ҳамжамият воситачилигида К. муаммосини бартараф этиш юзасидан жамоалар ўртасида мўзоқаралар ўтказиляпти. К. 1960 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 2001 й.да ўрнатган. Миллий байрами — 1 окт. — Мустақиллик куни (1960).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Демократик партия (шу номдаги греклар партияси 1976 й.да, турклар партияси 1992 й. да тузилган); Демократик йиғин, 1976 й.да асос солинган; Социал-демократлар ҳаракати, 2000 й.да Ягона марказ демократик иттифоқи асосида тузилган; Либерал партия, 1986 й.да барпо этилган; Бирлашган демократлар, 1996 й.да тузилган; Миллий бирлик партияси, 1975 й.да турк жамоаси асос солган; Ижтимоий озодлик партияси, 1976 й.да турк жамоаси тўзган; К. меҳнаткаш халқ илғор партияси (АКЕЛ), 1926 й.дан 1941 й.гача фаолият кўрсатган К. коммунистик партиясининг вориси сифатида 1941 й.да тузилган; Республикачи турк партияси, 1970 й.да асос солинган. Касаба уюшма бирлашмалари: Умумкипр меҳнат федерацияси, 1946 й.да тузилган; К. меҳнаткашлар конфедерацияси, 1944 й. да тузилган; К. турк касаба уюшма федерацияси (Турксен), 1954 й.да асос солинган; К. инқилобий касаба уюшмалари федерацияси (Девиш), 1976 й.да тузилган.
Хўжалиги. К. — аграр-индустриал мамлакат. Иқтисодиётда хизмат кўрсатиш соҳасининг салмоғи катта. Ялпи ички маҳсулотда бу соҳанинг улуши 47%, қ. х. улуши 8%, саноатнинг улуши 20%. Мамлакат майдонининг 65% ишланади, шундан 12% суғорилади. Асосий экинлари — буғдой, арпа, сули, картошка, дуккакли ва полиз экинлари. Ўзум, бодом, ёнғоқ, цитрус, зайтун, пахта, тамаки, сабзавот ҳам етиштирилади. Тоғларда қўй, эчки, чўчқа, қорамол боқилади. Пиллачилик ривожланган, соҳилларда балиқ, сув жониворлари овланади. Маҳаллий маъдан заҳиралари асосида кончилик саноати мавжуд. Асосан, экспорт учун мис, темир, хром рудалари, мармар, асбест, гипс қазиб олинади. Ишлаб чиқарувчи саноат кичик-кичик тўқимачилик, тикувчилик, кўн-пойабзал, виночилик, ёғ, тамаки, консерва ва б. корхоналардан иборат. Цемент ишлаб чиқарилади. Ларнака ш.да четдан келтирилган нефть асосида ишловчи нефть маҳсулотлари з-ди бор. 1 й.да ўртача 2,1 млрд. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. Ҳунармандчилик (темирчилик, кулолчилик) ривожланган.
Чет эл сайёҳлиги тез суръатда ривожланиб, хорижий валюта тушумининг асосий манбаларидан бири ҳисобланади. К.да ишлаб турган 17 мингдан кўпроқ оффшор компания йилига ўртача 200 млн. доллар даромад келтиради. Асосий транспорт тури — автомобиль. Автомобиль йўллари ўз. — 10,2 минг км дан ортиқ, шундан 4,2 минг км га яқини асфальтланган. Денгиз флоти ривожланган. Асосий денгиз портлари — Фамагуста, Лимасол. Халқаро аэропортлари — Никосия, Ларнакада. Четга, асосан, маъданли хом ашё, цитрус мевалар, ўзум маҳсулотлари, картошка, тайёр кийим ва б. чиқаради, четдан машина ва асбоб-ускуна, озиқ-овқат, кимёвий моддалар, нефть маҳсулотлари олади. Савдо-сотикдаги мижозлари: Европа Иттифоқи давлатлари ва араб мамлакатлари. Пул бирлиги — кипр фунти.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Мамлакатда грекча ва туркча таълим тизимлари мавжуд. Грекча тизим: 6—14 ёшдаги болалар учун таълим мажбурий, бепул. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 6 й., ўрта мактабда ҳам 6 й. Олий таълим чет элда, асосан, Грецияда олинади. Бир қанча ўқув юртлари — пед. академияси, техника ин-ти, ўрмон-техника инти ва б. тўлиқ олий маълумот бермайди. Туркча тизим: 6—15 ёшдаги болалар учун таълим мажбурий, бепул, бошланғич мактабда ўқиш муддати 6 й., ўрта мактабда ҳам 6 й. Пед. коллежи бор. Никосияда К. илмий тадқиқот маркази (1967 й.дан), К.ни ўрганиш жамияти (1936 й.дан), К. геогр. жамияти (1968 й.дан) ва б. ишлайди. Никосияда Фанеромени оммавий кутубхонаси, маориф вазирлигининг кутубхонаси, Фамагуста ш.да оммавий кутубхона, шунингдек, К. музейи, Тарих музейи, Халқ санъати ва лапидарий музейи, Ларнака, Лимасол, Фамагуста ш.ларида музейлар бор. Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. К.да бир қанча газ. ва жур. лар нашр этилади. Йириклари: «Агон» («Кўраш», гректилидаги кундалик газ., 1964 й.дан), «Алития» («Ҳақиқат», грек тилидаги кундалик газ., 1951 й.дан), «Бирлик» (турк тилидаги кундалик газ., 1980 й.дан), «Филелефтерос» («Либерал», грек тилидаги кундалик газ., 1956 й.дан), «Халқин сеси» («Халқ овози», турк тилидаги кундалик газ., 1941 й.дан), «Харавги» («Тонг», грек тилидаги кундалик газ., 1956 й.дан), «Неос димократис» («Янги демократ», грек тилидаги жур.). К. ахборот агентлиги 1976 й.да ташкил этилган. К. радиоэшиттириш корпорацияси ҳукумат радио ва телевидение тижорат хизмати бўлиб, 1953 й. ташкил этилган. Радиоэшиттириш 1953 й.дан, телекўрсатув 1957 й.дан олиб борилади. Адабиёти грек ва турк тилларида.
Грек тилидаги К. адабиёти грек адабиёти б-н ўзвий боғлиқ ҳолда тараққий этган. Стасиннинг «Кипр достонлари» (мил.ав. 6-минг йиллик), Афродитани шарафловчи «Гомер мадҳиялари» К. адабиётининг илк намуналаридир. 8—10-а.ларда шаклланган К. шевасидаги «Дигенис Акрит» эпоси (12—13-а.лар), «Ишқий лирика» (14— 15-а.лар) ва б. фольклор асарлари ёзиб олинган. Ёзма адабиёт 19- а. охири — 20-а. бошларидан ривожлана бошлади. В. Михаилидис шеърларида халқнинг инглиз мустамлакачиларига қарши кўраши акс этди. 20-а. бошларида ёзувчилар Н. ва М. Николадислар, шоирлардан Т. Пиеридис, Т. Антиас ва б.нинг асарларида ўткир ижтимоий муаммолар акс этди. 1960 й.да мустақилликка эришилгач, К. ёзувчилари ёш давлатнинг энг долзарб муаммоларини ёритди. 1968 й.дан кейин ёзувчи Й. Филиппу-Пиеридис ва шоир А. Пилиотис адабиётда етакчи роль ўйнади. П. Льясидис К. шевасида халқ шеърияти анъаналарини давом эттирди.
Турк тилидаги К. адабиётида, асосан, шеърият ривожланди. Кензи ва Сукути Исмоил оға, Ҳасан Хилми Афанди, Мюфтю Рожи ва б. 19-а.нинг
таниқли шоирларидир. Нозиф Сулаймон Эбе ўғли, Уркие Мине, Маҳмуд Левент ва б. тараққийпарвар ёзувчилар ҳисобланади. Драматургия Ф. Коркут, Ю. Улутуг ва б. ижодида ривожланди.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. К.ни мўзей орол деб атайдилар. Ҳоз. К. ҳудудида илк неолит (Хирокития манзилгоҳидаги доирасимон турар жойлар) ва жез (турли расмлар солинган сопол идишлар, тош бутлар, жез буюмлар ва ҳ.к.) даврларига оид ёдгорликлар топилган. Мил. ав. 3-минг йилликнинг 2-ярмидан идишларни одам, ҳайвон, ўсимликлар сурати ва б. б-н безашда оқ, қизил, қора ранглардан фойдаланила бошланди. Сўнгги жез давридан (мил.ав. 1400-1050 й.) шаҳарларнинг қолдиқлари, гўзал расмлар солинган кенг оғизли кўзалар, заргарлик буюмлари, фил суягига ишланган бўртма нақшлар ва б. сақланган. Мил. ав. 4-а. — мил. 4-а.ларда меъморлик ва тасвирий санъат мумтоз юнон ва эллин санъати, кейинчалик Рим санъати таъсирида ривожланди. Қушлар, нилуфар гули тасвирланган идишлар шу даврга мансуб. 13—15-а. черковлари готика услубида қурилди. 1960-й.лардан меъморлик, рассомлик, графика тез ривожлана бошлади. Халқ санъатида ёғоч ўймакорлиги, кулоллик, кандакорлик (кумушдан зарб қилиш), тўр тўқиш ва каштачилик ривожланган.
Мусиқаси қад. Византия империяси чегараларини ҳимоя қилган жангчилар ҳақидаги қўшиқлар, француз, турк ва инглиз ҳукмронлиги даврида пайдо бўлган, озодликни мадҳ этувчи лирик қўшиклар ҳанузгача сақланган. К.да грек ва турк қўшиқлари, чолғу асбоблари кенг тарқалган.
20-а. бошларида профессионал мусиқа маданияти пайдо бўла бошлади. Соломон ва Янгос Михаилидислар К.да дастлабки ва машҳур композиторлардир. С. Михаилидис Лимасолда консерваторияга (1934), К.да биринчи сим-фоник оркестрга (1938) ва Никосияда концерт жамиятига асос солди. У сим-фоник, камер асарлар яратди. Я. Михаилидис кўплаб оммавий қўшиқлар, симфоник асарлар ва б. яратган. Замонавий композиторлардан А. Лимбуридис, Г. Коцонис, С. Виоларис, К. Костеасларни кўрсатиш мумкин.
К.да 4 консерватория, бир қанча шаҳарларда мусиқа билим юртлари, ҳаваскор хор жамоалари, ашула ва рақс ансамбллари бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.