Kipr

Kipr yoki Qibris Respublikasi — Örta dengizning şarqiy qismidagi Qibris orolida joylaşgan davlat. Poytaxti — Nikosiya. Rasmiy tillari — yunon va turk tillari. Maydoni 9251 km², aholisi 1 363 000 kişi (2024).

Qibris hududida odam neolit davridan beri yaşaydi. Inglizça Vikipediyada dastlabki ovçi-terimçilar taxminan 13 ming yil avval kelgani, dehqon jamoalari miloddan avvalgi 8500-yil atrofida paydo bölgani aytiladi. Orol turli davlatlar qöl ostida bölgan: ossuriylar, ahomaniylar, Makedoniyalik Aleksandr, Ptolemeylar, Rim va Vizantiya imperiyalari, arablar, salibçilar, Venetsiya va Usmonlilar. 1878-yilda Qibrisni Buyuk Britaniya egalladi, 1925-yilda u mustamlaka maqomini oldi.

1960-yil 16-avgustda Qibris mustaqil respublika deb e'lon qilindi; Makarios III prezident böldi. 1963-yilda yunon va turk jamoalari munosabati keskinlaşdi, 1964-yildan orolda BMT qöşinlari turibdi. 1974-yilda yunon tarafdorlarining davlat töntarişidan keyin Turkiya orolga qöşin kiritdi va orol amalda bölindi. 1983-yilda orolning şimolida Şimoliy Qibris Turk Respublikasi e'lon qilindi; uni faqat Turkiya tan oladi. 2004-yilda Kipr Yevropa Ittifoqiga, 2008-yilda yevro zonasiga qöşildi. Qibris 1960-yildan BMT a'zosi, Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 2001-yilda örnatilgan.

Kipr Turkiyadan 64 km janubda joylaşgan; rusça Vikipediyaga köra orol uzunligi ğarbdan şarqqa 230 km, şimoldan janubga 96 km. U Örta dengizdagi uçinçi yirik orol. Şimoliy sohil böylab Kireniya (1023 m gaça) va Karpas tizmalari, janubiy va markaziy qismda Troodos massivi (eng baland nuqtasi — 1951 m) bor. Ularni Mesaoriya tekisligi ajratib turadi. Iqlimi subtropik, Örta dengiz iqlimi: yozi issiq, qişi yumşoq. Yillik yoğin tekislikda 300–500 mm, toğlarda 1000–1300 mm. Hududning 18 foizi örmon. Qazilma boyliklardan xromit, temir va mis rudalari, asbest bor.

Aholining 78 foizi qibrislik yunonlar, 18 foizi qibrislik turklar. Yunonlar pravoslav, turklar islom dinida.

Qibris — respublika, 1960-yilda qabul qilingan konstitutsiya amal qiladi. Davlat boşliği — prezident, uni yunon jamoasi saylaydi; vitse-prezidentni turk jamoasi saylaydi, vakolat muddati — 5 yil. Qonun çiqaruvçi organ — 80 deputatli Vakillar palatasi (56 örin yunon, 24 örin turk jamoasiga möljallangan). Özbekça Vikipediyaga köra, 1963-yil dekabridan turk jamoasi saylovlarda iştirok etmayapti. Mamlakat 6 okrugga bölinadi. Kipr Yevropa Ittifoqi, Yevropa Kengaşi, Hamdöstlik va boşqa taşkilotlar a'zosi.

Özbekça Vikipediyada Qibris agrar-industrial mamlakat deyilgan; yalpi içki mahsulotda xizmat körsatiş uluşi 47 foiz, sanoat 20 foiz, qişloq xöjaligi 8 foiz. Buğdoy, arpa, uzum, sitrus, zaytun yetiştiriladi. Mis, xrom rudalari, marmar, asbest qazib olinadi. Sayyohlik xorijiy valyuta tuşumining asosiy manbalaridan biri. Asosiy portlar — Famagusta va Limasol, xalqaro aeroportlar — Nikosiya va Larnakada. Savdo hamkorlari — Yevropa Ittifoqi va arab davlatlari.

Qibrisni «mözey orol» deb ataydilar: bu yerda neolit va jez davriga oid yodgorliklar topilgan. Neolit davriga oid Xirokitiya qişloği YuNESKO Jahon merosi röyxatida. 13–15-asr çerkovlari gotika uslubida qurilgan. Xalq san'atida yoğoç öymakorligi, kulolçilik, kumuş zarb qiliş, kaştaçilik rivojlangan. Adabiyot yunon va turk tillarida rivojlangan; yunon tilidagi «Digenis Akrit» eposi şu adabiyotning namunalaridan. Ta'lim yunonça va turkça tizimlarda olib boriladi, 6–14 (turkça tizimda 6–15) yoşdagi bolalar uçun majburiy va bepul.