Turk tili

Turk tili (turkça: Türkçe, Türk dili) — turkiy tillar orasida sözlaşuvçilari eng köp til. U Turkiyaning rasmiy tili bölib, Kipr Respublikasida ham (grek tili bilan birga) rasmiy maqomga ega.

Turk tili turkiy tillar oilasining öguz (janubi-ğarbiy) guruhiga kiradi. Bu guruhga şuningdek ozarbayjon, gagauz, qaşqay va turkman tillari kiradi. Turkologiyada tilning ikkinçi nomi sifatida Türkiye Türkçesi («Turkiya turkçasi») ham qöllanadi. Rus tilidagi Vikipediyada turk tiliga leksik, fonetik va sintaktik jihatdan eng yaqin tillar sifatida gagauz tili va qrimtatar tilining janubiy lahjasi körsatilgan.

Turkiy tillar oilasi ilgari kattaroq oltoy tillar oilasiga kiritilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, bu nazariya 1960-yillardan beri e'tibordan çiqqan va tilşunoslarning aksariyati turkiy tillarni boşqa oila bilan boğliq emas deb hisoblaydi.

Turk tili asosan Turkiyada tarqalgan. Şuningdek Şimoliy Kipr, Iroq, Suriya, Eron, Bolgariya, Gretsiya, Ruminiya, Makedoniya, Germaniya, Niderlandiya, Fransiya va boşqa mamlakatlarda turkça sözlaşuvçilar bor.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan: özbekça maqolada ötgan asr oxirlarida taxminan 55 mln (Turkiyaning özida 50 mln dan ortiq); rusça maqolada 2009-yilda 61–63 mln dan 73 mln gaça; inglizça maqolada taxminan 90 mln. Inglizça maqolaga köra, 2005-yilda Turkiya aholisining 93 foizi turk tilini ona tili deb hisoblagan (taxminan 67 mln), qolganlarning aksariyati kurd tillarida sözlaşgan. Rusça maqolada Germaniyada 2009-yilda 2 mln 800 ming turk yaşaşi qayd etilgan.

Dialektal jihatdan Şarqiy Anatoliya, ayniqsa şimoli-şarqiy hudud ozarbayjon tiliga öxşaş belgilari bilan ajralib turadi. Adabiy tilning asosini Istanbul şevasi taşkil etadi.

Oguzlar islomni qabul qilgaç, arab yozuvidan foydalangan; bu yozuv turk tilining barça tovuşlarini ifodalaşga yaxşi mos kelmagan. Hozirgi lotin yozuvidagi alifbo Ataturk islohotlari doirasida joriy etilgan. Özbekça va ingliz Vikipediyasida bu 1928-yil, özbekça maqolaning boşqa joyida 1929-yildan deyilgan. Rusça maqolaga köra, zamonaviy turk alifbosi 29 harfdan iborat va har bir fonemaga bitta harf mos keladi; j, q, w, x harflari faqat özlaşmalarda işlatiladi.

Zamonaviy turk tili öguz-saljuqiy qabilalar tili — eski anatoliy-turkiy tilga borib taqaladi. Saljuqiylar öguz tilini 11-asrda Anatoliyaga olib kelgan. Islomni qabul qilgaç (taxminan 950-yil), davlatlar ma'muriy tili arab va fors özlaşmalari bilan boyidi. Usmonlilar davrida (taxminan 1299–1922) adabiy va rasmiy til usmonli turk tili bölib, u oddiy turkça nutqdan sezilarli farq qilgan. Oddiy xalq tili (kaba Türkçe) zamonaviy turk tilining asosi bölgan.

Özbekça maqolaga köra, hozirgi şakldagi adabiy til 19-asr örtalaridan şakllana boşlagan, 20-asr 20-yillaridagi islohotlardan söng umumxalq tiliga yaqinlaşgan. Turkiya Respublikasi tuzilgaç, 1932-yilda Turk til jamiyati (Türk Dil Kurumu) taşkil etildi. U arab va fors özlaşmalarini turkça sözlar bilan almaştiriş işini boşladi; bunda yangi sözlar yasalgan, eskirgan turkça sözlar ham qayta jonlantirilgan. Jamiyat yasagan ba'zi sözlar sun'iy deb tanqid qilingan.

Turk tili agglyutinativ, grammatik jinsi yöq; gapda odatiy söz tartibi ega–töldiruvçi–kesim. Özbekça maqolaga köra, tilda 6 ta kelişik bor. Fonetikada singarmonizm (unlilar uyğunligi) muhim: öz sözlar odatda faqat old qator (e, i, ö, ü) yoki faqat orqa qator (a, ı, o, u) unlilaridan iborat. Rusça maqolada 8 unli fonema qayd etilgan, urğu odatda oxirgi böğinga tuşadi. Luğatning 80 foizdan köpi turkiy ildizlardan iborat (inglizça maqola).