Turk tili

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 725–726-b. — ziyouz.com

Turk tili — turkiy tillarpgm biri. Asosan, Turkiyada, şuningdek, Iroq, Suriya, Eron, Ruminiya, Bolgariya, Gretsiya, Rossiya, Germaniya, Niderlandiya, Fransiya, Kipr oroli, Makedoniya va b. mamlakatlarda tarqalgan. Turkiya Respublikasining va Kipr Respublikasining (grek tili bilan birga) rasmiy tili hisoblanadi. Ötgan asr oxirlarida sözlaşuvçilarning umumiy soni 55 mln. ga yakin (Turkiyaning özida 50 mln. dan ortiq) kişini taşkil etgan. Dialektal jihatdan Turkiyada Şarqdagi, ayniqsa, Anatoliya şim.şarqidagi mintaqa ozarbayjon tiliga öxşaşlik belgilari bilan ajralib turadi. Anatoliyaning boşka qismi hamda şarqiy frakiya şevalari, şuningdek, boşqa mamlakatlardagi T.t. lahjalari özaro unçalik farq qilmaydi.

T.t.ning fonetik öziga xosliklari: söz boşidagi va örtasidagi j undoşining qarindoş turkiy tillardagi boşqa öxşaş tovuşlarga töğri kelişi, söz boşidagi rv, td, kg jarangeizlari va jaranglilarining farqlanişi va singarmonizmning mavjudligi, bir qança sözlarda portlovçi v örniga sirğaluvçi v undoşining kelişi; boşqa turkiy tillardagi «vo1» fe'lining «ol» tarzida qöllanişi va b. Morfologik belgilaridan mis şaklli sifatdoşning qipçoq va b. bir qança turkiy tillardagi gan şaklli sifatdoş bilan vazifadoşligi; dik şaklli qad. harakat nomi va uog şaklli aniq hoz. zamon fe'lining faol qöllanişi va b. ni körsatiş mumkin.

Adabiy T.t. hoz. şaklida 19-a. örtalaridan şakllana boşlaydi. Bu davrda örta asr adabiy tili (eski turk yoki usmonli turk tili) arabça, forsça elementlarga boy bölgan. 20-a.ning 20-y.laridagi islohotlardan söng adabiy til umumxalq sözlaşuv tili bilan yaqinlaşdi. Eski T.t. ning arab yozuvida bitilgan yodgorliklari 13-a.dan boşlab mavjud. Dastlabki yodgorliklarda şarqiy turkiy (qoraxoniyuyğur) adabiy tilining sezilarli ta'siri bor. Hoz. yozuvi 1929 y.dan lotin grafikasi asosida.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУРК ТИЛИ — туркий тилларпгм бири. Асосан, Туркияда, шунингдек, Ироқ, Сурия, Эрон, Руминия, Болгария, Греция, Россия, Германия, Нидерландия, Франция, Кипр ороли, Македония ва б. мамлакатларда тарқалган. Туркия Республикасининг ва Кипр Республикасининг (грек тили билан бирга) расмий тили ҳисобланади. Ўтган аср охирларида сўзлашувчиларнинг умумий сони 55 млн. га якин (Туркиянинг ўзида 50 млн. дан ортиқ) кишини ташкил этган. Диалектал жиҳатдан Туркияда Шарқдаги, айниқса, Анатолия шим.шарқидаги минтақа озарбайжон тилига ўхшашлик белгилари билан ажралиб туради. Анатолиянинг бошка қисми ҳамда шарқий фракия шевалари, шунингдек, бошқа мамлакатлардаги Т.т. лаҳжалари ўзаро унчалик фарқ қилмайди.

Т.т.нинг фонетик ўзига хосликлари: сўз бошидаги ва ўртасидаги j ундошининг қариндош туркий тиллардаги бошқа ўхшаш товушларга тўғри келиши, сўз бошидаги рв, td, kg жарангеизлари ва жаранглиларининг фарқланиши ва сингармонизмнинг мавжудлиги, бир қанча сўзларда портловчи в ўрнига сирғалувчи v ундошининг келиши; бошқа туркий тиллардаги «во1» феълининг «ol» тарзида қўлланиши ва б. Морфологик белгиларидан mis шаклли сифатдошнинг қипчоқ ва б. бир қанча туркий тиллардаги gan шаклли сифатдош билан вазифадошлиги; dik шаклли қад. ҳаракат номи ва уог шаклли аниқ ҳоз. замон феълининг фаол қўлланиши ва б. ни кўрсатиш мумкин.

Адабий Т.т. ҳоз. шаклида 19-а. ўрталаридан шакллана бошлайди. Бу даврда ўрта аср адабий тили (эски турк ёки усмонли турк тили) арабча, форсча элементларга бой бўлган. 20-а.нинг 20-й.ларидаги ислоҳотлардан сўнг адабий тил умумхалқ сўзлашув тили билан яқинлашди. Эски Т.т. нинг араб ёзувида битилган ёдгорликлари 13-а.дан бошлаб мавжуд. Дастлабки ёдгорликларда шарқий туркий (қорахонийуйғур) адабий тилининг сезиларли таъсири бор. Ҳоз. ёзуви 1929 й.дан лотин графикаси асосида.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.