Kiropol

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 408–409-b. — ziyouz.com

Kiropol KIROPOL, Kira, Kiresxata — Turonzaminda mavjud bölgan eng qad. şahar-qal'alardan biri (mil.av. 6 — 2-a.lar). Hoz. Öratepa (Tojikiston) yaqinidagi Havotag mavzeida, Nijonisoy (Şaxristonsoyning quyi qismi) ning söl qirğoğida joylaşgan Nurtepa ş. xarobasi K. örnida bölgan. Axomaniylar podşosi Kir II asos solgan şahar. Axomaniylar davlatining şim.-şarkdagi eng çekka şaxri. Kir II davrida Turonning eng muhim şaharlaridan sanalgan. Tarixiy manbalarga (Arrian, Kvint Kursiy Ruf va b.) köra, Iskandar Maqduniy (q. Aleksandr) saklarga qarşi Sirdaryo böyida Aleksandriya Esxata ş.ni bunyod etişni rejalaştirgan paytda, yunonlar tomonidan avvalroq olingan Ustruşonada şahar-qal'alar önga qarşi boş kötarganlar va yunon-makedon garnizonlarini qirib taşlab tezlikda şaharqal'alarni mustahkamlaşga kirişganlar. Iskandar orqaga qaytib isyonkor şahar-qal'alarni böysundirişga kirişişga majbur bölgan. Iskandar piyoda askarlariga şahar devorlarini işğol etiş uçun narvonlar tayyorlaşni buyurgan, sarkardalaridan biri Kraterga bu ölkadagi eng katta şahar hisoblangan K.ni qamal qilişni topşirgan. Bundan maqsad qözğolon kötargan boşqa şaharlarga kömak berişdan K. aholisini mahrum etiş edi. Iskandar 5 ta isyonkor şaharni egallagaç, Kraterga yordamga kelgan. K. boşqa şaharlarga qaraganda balandroq mudofaa devori b-n öralgandi. K.da köplab mustahkam binolar bölib, ularda axomaniylar va ularning noiblariga böysunişni istamagan erksevar mahalliy zodagonlar yaşagan. Bess va b. isyonkor noiblar şularga tayangan. Bess Artakserks nomini olib özini fors şohlarining vorisi deb e'lon qilganida önga qarşi çiqqanlar. Iskandar ham şunday da'vo qilganida önga ham qarşi isyon kötarganlar. Şahar mudofaaçilari soni 18 ming kişidan ortiq edi. Iskandar şahar qamali uçun devorteşar qurilmalarni örnatişni buyurgan. Devorning bir joyidan şahar içkarisiga kiradigan daryoning quruq özani orqali Iskandar qöriqçilari va öqçilari b-n yaşirin ravişda şahar içkarisiga kirib olgan. Söngra eng yaqin yerda joylaşgan darvozani eğallab, qolgan qöşinini şaharga kiritgan. K. maydonida şiddatli jang sodir bölgan. Iskandarning gardani (böyni) va boşiga toş tegib oğir jarohatlangan. Makedon qöşini K.ni eğallagan, şahar himoyaçilari qörğonga yaşirinişgan, biroq bir kundan söng suvsizlikdan qoldan toyib taslim bölişgan. K. mudofaasida 8 mingga yaqin kişi halok bölgan. K. vay-ron qilingan, şahar bundan töla öziga kelmagan va mil.av. 2-a.da taşlandiq holga kelib qolgan. Şahar aholisi Sirdaryoga yaqin yerga köçib yangi qişloq barpo etişgan va uni yana K. deb ataşgan. Keyinçalik bu atama Kurukada — Kurkat körinişida bugungi kunimizgaça yetib kelgan.

Ad.: Arrian, Poxod Aleksandra, M.— L., 1926; Kursiy Ruf Kvint, Istoriya Aleksandra Makedonskogo, M., 1963; Bartold V.V., Soçineniya, t.Z, M., 1965; Belyayeva T.V., K istoriçeskoy topografii gorodov Uströşani [Drevnyaya i srednevekovaya arxeologiya Sredney Azii], T., 1990; Rtveladze E., Velikiy şyolkoviy put, T., 1999.

Faxriddin Hasanov.

Q.: Aleksandr

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КИРОПОЛЬ, Кира, Кирэсхата — Туронзаминда мавжуд бўлган энг қад. шаҳар-қалъалардан бири (мил.ав. 6 — 2-а.лар). Ҳоз. Ўратепа (Тожикистон) яқинидаги Ҳавотаг мавзеида, Нижонисой (Шахристонсойнинг қуйи қисми) нинг сўл қирғоғида жойлашган Нуртепа ш. харобаси К. ўрнида бўлган. Ахоманийлар подшоси Кир II асос солган шаҳар. Ахоманийлар давлатининг шим.-шаркдаги энг чекка шахри. Кир II даврида Туроннинг энг муҳим шаҳарларидан саналган. Тарихий манбаларга (Арриан, Квинт Курций Руф ва б.) кўра, Искандар Мақдуний (қ. Александр) сакларга қарши Сирдарё бўйида Александрия Эсхата ш.ни бунёд этишни режалаштирган пайтда, юнонлар томонидан аввалроқ олинган Уструшонада шаҳар-қалъалар ўнга қарши бош кўтарганлар ва юнон-македон гарнизонларини қириб ташлаб тезликда шаҳарқалъаларни мустаҳкамлашга киришганлар. Искандар орқага қайтиб исёнкор шаҳар-қалъаларни бўйсундиришга киришишга мажбур бўлган. Искандар пиёда аскарларига шаҳар деворларини ишғол этиш учун нарвонлар тайёрлашни буюрган, саркардаларидан бири Кратерга бу ўлкадаги энг катта шаҳар ҳисобланган К.ни қамал қилишни топширган. Бундан мақсад қўзғолон кўтарган бошқа шаҳарларга кўмак беришдан К. аҳолисини маҳрум этиш эди. Искандар 5 та исёнкор шаҳарни эгаллагач, Кратерга ёрдамга келган. К. бошқа шаҳарларга қараганда баландроқ мудофаа девори б-н ўралганди. К.да кўплаб мустаҳкам бинолар бўлиб, уларда ахоманийлар ва уларнинг ноибларига бўйсунишни истамаган эрксевар маҳаллий зодагонлар яшаган. Бесс ва б. исёнкор ноиблар шуларга таянган. Бесс Артаксеркс номини олиб ўзини форс шоҳларининг вориси деб эълон қилганида ўнга қарши чиққанлар. Искандар ҳам шундай даъво қилганида ўнга ҳам қарши исён кўтарганлар. Шаҳар мудофаачилари сони 18 минг кишидан ортиқ эди. Искандар шаҳар қамали учун девортешар қурилмаларни ўрнатишни буюрган. Деворнинг бир жойидан шаҳар ичкарисига кирадиган дарёнинг қуруқ ўзани орқали Искандар қўриқчилари ва ўқчилари б-н яширин равишда шаҳар ичкарисига кириб олган. Сўнгра энг яқин ерда жойлашган дарвозани эғаллаб, қолган қўшинини шаҳарга киритган. К. майдонида шиддатли жанг содир бўлган. Искандарнинг гардани (бўйни) ва бошига тош тегиб оғир жароҳатланган. Македон қўшини К.ни эғаллаган, шаҳар ҳимоячилари қўрғонга яширинишган, бироқ бир кундан сўнг сувсизликдан қолдан тойиб таслим бўлишган. К. мудофаасида 8 мингга яқин киши ҳалок бўлган. К. вай-рон қилинган, шаҳар бундан тўла ўзига келмаган ва мил.ав. 2-а.да ташландиқ ҳолга келиб қолган. Шаҳар аҳолиси Сирдарёга яқин ерга кўчиб янги қишлоқ барпо этишган ва уни яна К. деб аташган. Кейинчалик бу атама Курукада — Куркат кўринишида бугунги кунимизгача етиб келган.

Ад.: Арриан, Поход Александра, М.— Л., 1926; Курций Руф Квинт, История Александра Македонского, М., 1963; Бартольд В.В., Сочинения, т.З, М., 1965; Беляева Т.В., К исторической топографии городов Устрўшаны [Древняя и средневековая археология Средней Азии], Т., 1990; Ртвеладзе Э., Великий шёлковый путь, Т., 1999.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.