Kitob davlat geologiya qöriqxonasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 425–426-b. — ziyouz.com
Kitob davlat geologiya qöriqxonasi - Kaşqadaryo viloyati Kitob tumani hududidagi qöriqxona. Zarafşon toğ tizmasining jan.-ğarbiy tarmoqlari, Jinnidaryoning söl qirgoği va Qoratoğning şim. yon bağrida, Kitob ş.dan 45 km şarqda joylaşgan. Mayd. 5378 ga. Yerning geologik tarixiga oid tabiiy-ilmiy yodgorliklar bölmiş noyob paleontologik-stratigrafik obyektlarni reja asosida örganiş va muhofazalaş maqsadida 1979 y.da taşkil etilgan. K.d.g.q.da örta ordovik davridan boşlab devon va karbon davrlarining çegara qatlamlarigaça bölgan dengiz çökindi hosilalari paleozoy qatlami jinslarining yotiş yönalişini kundalangiga kesib ötgan bir kança soy vodiylarida barqaror izçillikda kuzatiladi. Ular 16 ta turli guruhlarga mansub bölgan hayvonot va nabotot olamini ifodalovçi turli paleontologik krldiklar b-n tavsiflanadi.
Qöriqxonaning mutlaq bal. 1300— 2650 m, nisbiy bal. 500 m dan 1500 m gaça. Relyefi qoyali, baland toğli qismida keskin bölingan, örta balandlikdagi qismida birmunça tekis. Obisafed, Xöjaqörğon, Zinzilbon, Novabak soylarining toğ tizmalarini çuqur kesib ötişi natijasida manzarali toğ daralari vujudga kelgan. Qöriqxo-na hududidagi Zinzilbon kesimida devon sistemasining xalqaro stratigrafik etalonlaridan biri, 1989 y.da devon stratigrafiyasi böyiça xalqaro kiçik komissiyasi tomonidan tanlangan va 1996 y.da Geologiya fanlari Xalqaro uyuşmasi tomonidan ratifikatsiya qilingan ems yarusining quyi çegarasi stratotipi joylaşgan. Şunga binoan, K.d.g.q. jahon stratigrafiya etaloni quyi devon ems yarusi quyi çegarasi standarti yoki — «Global Stratotipe and Point» global stratotip çegarasi nuqtasining sohibi va saqlovçisi sifatida tan olindi. Uning kesimlari qöriqxonaga xalqaro maqom berilişiga asos böldi.
Qöriqxona hududidagi örta ordovikdan quyi karbon davrigaça bölgan muddatda dengizning çökindi hosilalaridan taşkil topgan kesimlar, asosan, umumiy qalinligi 4000 m dan ziyod karbonatli va kamroq terrigen va vulkanogen jinslardan tuzilgan. Ularning aksariyati yotqiziqlarning yoşi va korrelyatsiyasini aniqlaş, u yoki bu yotqiziqlarning şakllaniş şaroitlarini tuşunib oliş hamda örganilayotgan r-nlarning geologik tözilişini asosli izohdaş uçun muhim ahamiyatga ega bölgan mikroskopik hamda makroskopik qoldiqlar körinişidagi turli paleontologik toşqotgan jinslardan iborat.
Qöriqxona xilma xil jonli tabiat dunyosiga boy. Bu yerdagi 800 tur ösimlikdan 212 tasi, jumladan, ajoyib yunona, «buyuk», «Turkiston», foster va korolkov lolalari, fişerning gladiolus va ştenbergiyasi, çayqaluvçan allaxröza, muskusli ferula, çinor, eremurus, çöl pioni, korolkov şafrani, kiselring savrinjoni, poyasimon piyoz va b. ösimliklar Özbekiston Respublikasining Qizil kitobiga kiritilgan.
Qöriqxona taşkil etilganidan boşlab uning bazasida hayvonot olamining turli guruhlari böyiça xalqaro anju-manlar, kolokviumlar, ekskursiyalar, turli paleontologik-stratigrafik tadqiqot işlari ötkaziladi.
Baxtiyor Isahojiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИТОБ ДАВЛАТ ГЕОЛОГИЯ ҚЎРИҚХОНАСИ - Кашқадарё вилояти Китоб тумани ҳудудидаги қўриқхона. Зарафшон тоғ тизмасининг жан.-ғарбий тармоқлари, Жиннидарёнинг сўл қиргоғи ва Қоратоғнинг шим. ён бағрида, Китоб ш.дан 45 км шарқда жойлашган. Майд. 5378 га. Ернинг геологик тарихига оид табиий-илмий ёдгорликлар бўлмиш ноёб палеонтологик-стратиграфик объектларни режа асосида ўрганиш ва муҳофазалаш мақсадида 1979 й.да ташкил этилган. К.д.г.қ.да ўрта ордовик давридан бошлаб девон ва карбон даврларининг чегара қатламларигача бўлган денгиз чўкинди ҳосилалари палеозой қатлами жинсларининг ётиш йўналишини кундалангига кесиб ўтган бир канча сой водийларида барқарор изчилликда кузатилади. Улар 16 та турли гуруҳларга мансуб бўлган ҳайвонот ва наботот оламини ифодаловчи турли палеонтологик крлдиклар б-н тавсифланади.
Қўриқхонанинг мутлақ бал. 1300— 2650 м, нисбий бал. 500 м дан 1500 м гача. Рельефи қояли, баланд тоғли қисмида кескин бўлинган, ўрта баландликдаги қисмида бирмунча текис. Обисафед, Хўжақўрғон, Зинзилбон, Новабак сойларининг тоғ тизмаларини чуқур кесиб ўтиши натижасида манзарали тоғ даралари вужудга келган. Қўриқхо-на ҳудудидаги Зинзилбон кесимида девон системасининг халқаро стратиграфик эталонларидан бири, 1989 й.да девон стратиграфияси бўйича халқаро кичик комиссияси томонидан танланган ва 1996 й.да Геология фанлари Халқаро уюшмаси томонидан ратификация қилинган эмс ярусининг қуйи чегараси стратотипи жойлашган. Шунга биноан, К.д.г.қ. жаҳон стратиграфия эталони қуйи девон эмс яруси қуйи чегараси стандарти ёки — «Global Stratotipe and Point» глобал стратотип чегараси нуқтасининг соҳиби ва сақловчиси сифатида тан олинди. Унинг кесимлари қўриқхонага халқаро мақом берилишига асос бўлди.
Қўриқхона ҳудудидаги ўрта ордовикдан қуйи карбон давригача бўлган муддатда денгизнинг чўкинди ҳосилаларидан ташкил топган кесимлар, асосан, умумий қалинлиги 4000 м дан зиёд карбонатли ва камроқ терриген ва вулканоген жинслардан тузилган. Уларнинг аксарияти ётқизиқларнинг ёши ва корреляциясини аниқлаш, у ёки бу ётқизиқларнинг шаклланиш шароитларини тушуниб олиш ҳамда ўрганилаётган р-нларнинг геологик тўзилишини асосли изоҳдаш учун муҳим аҳамиятга эга бўлган микроскопик ҳамда макроскопик қолдиқлар кўринишидаги турли палеонтологик тошқотган жинслардан иборат.
Қўриқхона хилма хил жонли табиат дунёсига бой. Бу ердаги 800 тур ўсимликдан 212 таси, жумладан, ажойиб юнона, «буюк», «Туркистон», фостер ва корольков лолалари, фишернинг гладиолус ва штенбергияси, чайқалувчан аллахрўза, мускусли ферула, чинор, эремурус, чўл пиони, корольков шафрани, кисельринг савринжони, поясимон пиёз ва б. ўсимликлар Ўзбекистон Республикасининг Қизил китобига киритилган.
Қўриқхона ташкил этилганидан бошлаб унинг базасида ҳайвонот оламининг турли гуруҳлари бўйича халқаро анжу-манлар, колоквиумлар, экскурсиялар, турли палеонтологик-стратиграфик тадқиқот ишлари ўтказилади.
Бахтиёр Исаҳожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.