Kitob davlat geologiya qöriqxonasi

Kitob davlat geologiya qöriqxonasi — Qaşqadaryo viloyatining Kitob tumanida joylaşgan, Yer tarixiga oid noyob paleontologik va stratigrafik obyektlarni saqlaş uçun taşkil etilgan qöriqxona. U 1979-yilda tuzilgan. Rusça Vikipediyaga köra, qöriqxona taşkiliy jihatdan Özbekiston Respublikasi Davlat geologiya qömitasiga böysunadi.1

ÖzME'ga köra, qöriqxona Zarafşon toğ tizmasining janubi-ğarbiy tarmoqlarida, Jinnidaryoning çap sohili va Qoratoğning şimoliy yonbağrida, Kitob şahridan 45 kilometr şarqda joylaşgan. Uning maydoni — 5378 gektar. Rusça Vikipediyaga köra, taşkil etilgan paytda qöriqxonaga 3938 gektar yer ajratilgan, hukumat qarori esa 1979-yil 22-martda qabul qilingan.

Hudud dengiz sathidan 1300–2650 metr balandlikda yotadi, nisbiy balandliklar farqi 500 metrdan 1500 metrgaça boradi. Baland toğli qismida relyef qoyali va keskin parçalangan, örta balandliklarda esa birmunça tekisroq. Obisafed, Xöjaqörğon, Zinzilbon va Novabak soylari toğ tizmalarini çuqur kesib ötib, manzarali daralar hosil qilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, geologik nuqtai nazardan qöriqxona Janubiy Tyanşanning gersin burmali tizimiga kiruvçi Zarafşon-Oloy struktura-formatsiya zonasining bir qismi. Bu yerda örta ordovikdan devon va karbon çegarasigaça bölgan davrda dengizda töplangan çökindi jinslar soy vodiylarida uzluksiz ketma-ketlikda oçilib yotadi. ÖzME'ning yozişiça, bu kesimlarning umumiy qalinligi 4000 metrdan oşadi va ular asosan karbonatli, qisman terrigen va vulqon jinslaridan tuzilgan. Ularda 16 xil guruhga mansub qadimgi hayvon va ösimliklarning toşqotgan qoldiqlari saqlangan. Bu qoldiqlar qatlamlarning yoşini aniqlaş va turli hududlar kesimlarini soliştiriş uçun muhim.

Qöriqxonaning eng maşhur obyekti — Zinzilbon kesimi. Unda quyi devonning ems yarusi quyi çegarasining xalqaro stratotipi joylaşgan. Bu nuqtani 1989-yilda devon stratigrafiyasi böyiça xalqaro kiçik komissiya tanlagan, 1996-yilda esa Geologiya fanlari xalqaro ittifoqi tasdiqlagan. Şu tufayli qöriqxona global stratotip çegarasi nuqtasining saqlovçisi sifatida tan olingan va xalqaro maqomga ega bölgan.

Qöriqxona tabiati ham boy. ÖzME'ga köra, bu yerda 800 ga yaqin ösimlik turi uçraydi, ulardan 212 tasi, jumladan, yunona, Turkiston, Foster va Korolkov lolalari, Fişer gladiolusi, muskusli ferula, çinor, eremurus, çöl pioni va Korolkov zafarani Özbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Taşkil etilgan paytdan boşlab qöriqxona paleontologiya va stratigrafiya böyiça tadqiqotlar uçun asosiy maydonlardan biriga aylangan. Uning bazasida xalqaro anjumanlar, kolokviumlar va ilmiy ekskursiyalar ötkazib kelinadi. Rusça Vikipediyaga köra, 1993-yildan qöriqxonaga Ötkir Rahmonov rahbarlik qiladi.