Kogon

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 467–468-b. — ziyouz.com

Kogon (1935 y.gaça Yangi Buxoro deb atalgan) — Buxoro viloyatidagi şahar (1929 y.dan); Kogon tumanining ma'muriy markazi. T.y. tuguni. Kanpir devor qoldiqlari içkarisidagi obod yerda. Viloyat markazi Buxorodan 12 km jan.-şarkda, Buxoro—Qarşi avtomobil yöli yoqasida. Şahar 220 m balandlikdagi tekis yerda joylaşgan. Yanv.ning örtaça t-rasi —0,6°, iyulniki 29,6°. Yillik yoğin 125 mm. Xarguş kanalidan suv oladi. Mayd. 14,7 km2. Aholisi 53,3 ming kişi (2002), asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, rus, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholisining aksari qismi t.y. transportida işlaydi.

Ötgan asrlarda K. örnida şu nomda qişloq va yirik somon bozori bölgan. Şahar nomining kelib çiqişi ham şu somon bozori b-n boğliq degan taxminlar mavjud. Şundan kelib çiqib «kohkon» (koh fors. — somon), ya'ni somon koni atamasi haqiqatga yaqinroq. Keyinçalik bu nom özgarib Kogonga aylangan bölişi mumkin. K. etimologiyasining boşqa, işonçsiz variantlari ham bor. Şahar sanoat tarmoqlarining şakllanişi Buxoro amirligi davrida mahalliy aholi kuçi b-n qurilgan (1888) Zakaspiy (Krasnovodsk — Toşkent) t.y.ning Yangi Buxoro orqali ötişi b-n boğliq. 1920-y. largaça K.da yoğ z-di qurilgan, toşbosma (unda Narşaxiyning «Buxoro tarixi» va b. asarlar bosilgan), t.y. idorasi qoşida maktablar, paxta firmalari, turli savdo banklarining bölimlari oçilgan. Keyingi davrda yangi sanoat korxonalari va madaniy obyektlar qurildi. Gazli —Kogon gaz quvuri ötkazildi, 1959 y.da gaz kompressor st-yasi barpo qilindi.

K.da 20 dan ortiq yirik korxona faoliyat körsatadi. Paxta tozalaş, yoğ, gipsohak z-dlari, 2 avtokorxona, lokomotiv va vagon depolari va b. mavjud. K. avtomobil yöllari orqali viloyat markazi va b. şaharlar b-n boğlangan. Şaharda 10 umumiy ta'lim maktabi, litsey, kasb-hunar maktabi, 2 madaniyat va istirohat boği, 2 klub, 3 madaniyat uyi, 9 jamoat kutubxonasi, stadion, 20 dan ortiq sport inşootlari bor. 2 kasalxona (har 10 ming aholiga 33,6 vraç, 88,1 tibbiy hamşira) mavjud.

K.da tarixiy-me'moriy yodgorliklardan Şohmasjid, Şohinajib (Zirobod) masjidlari, Buxoro amiri Abdulahadxoniint 1894—1903 y. larda Yevropa va Şarq uslublarini uyğunlaştirib qurdirgan haşamatli saroyi (1947 y.dan şahar temiryölçilari madaniyat saroyi) saqlanib qolgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОГОН (1935 й.гача Янги Бухоро деб аталган) — Бухоро вилоятидаги шаҳар (1929 й.дан); Когон туманининг маъмурий маркази. Т.й. тугуни. Канпир девор қолдиқлари ичкарисидаги обод ерда. Вилоят маркази Бухородан 12 км жан.-шаркда, Бухоро—Қарши автомобиль йўли ёқасида. Шаҳар 220 м баландликдаги текис ерда жойлашган. Янв.нинг ўртача т-раси —0,6°, июлники 29,6°. Йиллик ёғин 125 мм. Харгуш каналидан сув олади. Майд. 14,7 км2. Аҳолиси 53,3 минг киши (2002), асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолисининг аксари қисми т.й. транспортида ишлайди.

Ўтган асрларда К. ўрнида шу номда қишлоқ ва йирик сомон бозори бўлган. Шаҳар номининг келиб чиқиши ҳам шу сомон бозори б-н боғлиқ деган тахминлар мавжуд. Шундан келиб чиқиб «коҳкон» (коҳ форс. — сомон), яъни сомон кони атамаси ҳақиқатга яқинроқ. Кейинчалик бу ном ўзгариб Когонга айланган бўлиши мумкин. К. этимологиясининг бошқа, ишончсиз вариантлари ҳам бор. Шаҳар саноат тармоқларининг шаклланиши Бухоро амирлиги даврида маҳаллий аҳоли кучи б-н қурилган (1888) Закаспий (Красноводск — Тошкент) т.й.нинг Янги Бухоро орқали ўтиши б-н боғлиқ. 1920-й. ларгача К.да ёғ з-ди қурилган, тошбосма (унда Наршахийнинг «Бухоро тарихи» ва б. асарлар босилган), т.й. идораси қошида мактаблар, пахта фирмалари, турли савдо банкларининг бўлимлари очилган. Кейинги даврда янги саноат корхоналари ва маданий объектлар қурилди. Газли —Когон газ қувури ўтказилди, 1959 й.да газ компрессор ст-яси барпо қилинди.

К.да 20 дан ортиқ йирик корхона фаолият кўрсатади. Пахта тозалаш, ёғ, гипсоҳак з-длари, 2 автокорхона, локомотив ва вагон деполари ва б. мавжуд. К. автомобиль йўллари орқали вилоят маркази ва б. шаҳарлар б-н боғланган. Шаҳарда 10 умумий таълим мактаби, лицей, касб-ҳунар мактаби, 2 маданият ва истироҳат боғи, 2 клуб, 3 маданият уйи, 9 жамоат кутубхонаси, стадион, 20 дан ортиқ спорт иншоотлари бор. 2 касалхона (ҳар 10 минг аҳолига 33,6 врач, 88,1 тиббий ҳамшира) мавжуд.

К.да тарихий-меъморий ёдгорликлардан Шоҳмасжид, Шоҳинажиб (Зиробод) масжидлари, Бухоро амири Абдулаҳадхониинт 1894—1903 й. ларда Европа ва Шарқ услубларини уйғунлаштириб қурдирган ҳашаматли саройи (1947 й.дан шаҳар темирйўлчилари маданият саройи) сақланиб қолган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.