Kök-yaşil suvötlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 854–855-b. — ziyouz.com
Kök-yaşil suvötlar (Cyanophyta) — suvötlar bölimi. Hujayrasi yadrosiz. Tuzilişi, tarkibi va genetik xususiyatlariga köra prokariolarga kiradi. Şuning uçun ular sianobakteriyalar ham deyiladi. Prokariotlar bakteriyalar va sianofitlarga ajratiladi. K.s. bakteriyalarga nisbatan ança murakkab tuzilgan; suvötlarga xos pigmentlari böladi. Filogenetik jihatdan eng qad. sodsa tuzilgan ösimlik hisoblanadi. K.s. hujayralari fotosintez qiluvçi organoidlar bölib, ularda karotinoidlar va qizil suvötlardagi singari maxsus pigment — fikobiliproteidlar böladi. Rangi kök-yaşil va qizğiş, bir hujayrali va köp qujayrali ipsimon mikroskopik organizmlar; köpinça, öz. 20 sm böladi. Sporalar, akinetalar va iplarning bölaqlari orqali köpayadi. 3 ta sinfi (hamesifonsimon suvötlar, gormogonsimon suvötlar) mavjud. Yer yuzida keng tarqalgan. 2000 dan ortiqturi ma'lum. Örta Osiyo suv havzalarida ossillatoriya, formidium, lingbiya turkumlariga mansub turlar uçraydi.
K.s. suv va quruqlik muhitining turli xil şaroitida ösadi. Köpçilik turlari havodagi erkin azotni özlaştiriş xususiyatiga ega. K.s. çuçuk suv va dengiz planktoni hamda bentosi tarkibiga kiradi, tuproq yuzasida, harorati 80° gaça bölgan qaynoq suvli buloqlarda, bir qança turlari ohaktoş konlarida ösadi. Ular, köpinça, boşqa organizmlar: xlorofilni yöqotgan bir qujayrali hayvonlar, zamburuğlar (lişayniklar tanasida), yösinlar, qirqquloqlar, sagovniklar, gulli ösimliklar b-n simbiotik munosabatga kirişadi (q. Simbioz). Havodagi erkin azotni özlaştirib, tuproq unumdorligini oşiradi. Köpinça suv havzalarining «gullaşi»ga sabab böladi. Ayrim turlari (nostok, spiruliva) iste'mol qilinadi. Yem-xaşak va oziq-ovqat oqsili oliş maqsadida K.s.ni sanoat miqyosida köpaytiriş ustida iş olib borilmokda.
Q.: Simbioz
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎК-ЯШИЛ СУВЎТЛАР (Cyanophyta) — сувўтлар бўлими. Ҳужайраси ядросиз. Тузилиши, таркиби ва генетик хусусиятларига кўра прокариоларга киради. Шунинг учун улар цианобактериялар ҳам дейилади. Прокариотлар бактериялар ва цианофитларга ажратилади. К.с. бактерияларга нисбатан анча мураккаб тузилган; сувўтларга хос пигментлари бўлади. Филогенетик жиҳатдан энг қад. содца тузилган ўсимлик ҳисобланади. К.с. ҳужайралари фотосинтез қилувчи органоидлар бўлиб, уларда каротиноидлар ва қизил сувўтлардаги сингари махсус пигмент — фикобилипротеидлар бўлади. Ранги кўк-яшил ва қизғиш, бир ҳужайрали ва кўп қужайрали ипсимон микроскопик организмлар; кўпинча, ўз. 20 см бўлади. Споралар, акинеталар ва ипларнинг бўлақлари орқали кўпаяди. 3 та синфи (ҳамесифонсимон сувўтлар, гормогонсимон сувўтлар) мавжуд. Ер юзида кенг тарқалган. 2000 дан ортиқтури маълум. Ўрта Осиё сув ҳавзаларида осциллатория, формидиум, лингбия туркумларига мансуб турлар учрайди.
К.с. сув ва қуруқлик муҳитининг турли хил шароитида ўсади. Кўпчилик турлари ҳаводаги эркин азотни ўзлаштириш хусусиятига эга. К.с. чучук сув ва денгиз планктони ҳамда бентоси таркибига киради, тупроқ юзасида, ҳарорати 80° гача бўлган қайноқ сувли булоқларда, бир қанча турлари оҳактош конларида ўсади. Улар, кўпинча, бошқа организмлар: хлорофилни йўқотган бир қужайрали ҳайвонлар, замбуруғлар (лишайниклар танасида), йўсинлар, қирққулоқлар, саговниклар, гулли ўсимликлар б-н симбиотик муносабатга киришади (қ. Симбиоз). Ҳаводаги эркин азотни ўзлаштириб, тупроқ унумдорлигини оширади. Кўпинча сув ҳавзаларининг «гуллаши»га сабаб бўлади. Айрим турлари (носток, спирулива) истеъмол қилинади. Ем-хашак ва озиқ-овқат оқсили олиш мақсадида К.с.ни саноат миқёсида кўпайтириш устида иш олиб борилмокда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.