Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Köknor

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 844–845-b. — ziyouz.com

    Köknor (Papaveraceae, Papaver L.) — köknordoşlar oilasiga mansub bir yillik va köp yillik ösimliklar turkumi; uruğidan ösimlik moyi (q. Moyli ekinlar) va kösagidan afyun oliş uçun yetiştiriladigan ekin. 100 turi ma'lum. Mö'tadil, subtropik, ba'zan sovuqmintaqalarda ösadi. Kavkaz, Örta Osiyo va Arktikada 75 ga yaqin turi uçraydi. Ba'zi turlari manzarali ösimlik sifatida östiriladi. De-hqonçilikda bir yillik uxlatuvçi K. (P.somniferum .)ning 2 tur-xili (moyli K., afyunli K.) ekiladi. Vatani — Örta Dengiz atroflari (Gretsiyada mil. av. ekilgan), söngra Kiçik Osiyo, Yevropaga tarqalgan. Afyunli K. Örta Osiyo, Old Osiyo, Eron, Hindiston, Xitoy, Yaponiya va b. mamlakatlarda qadimdan ekib kelingan. Moyli K. Yevropada Avstriya, Polşa, Vengriya, Gollandiya, Çexiya, Slovakiya, Ukraina, Rossiya, Fransiyada katta maydonlarda ekiladi.

    Ildizi öq ildiz, tuproqqa 70—120 sm gaça kirib boradi. Poyasi tik ösadi, bal. 80—150 sm, kam şoxlanadi. Bargi poyani örab turadi, öz. 20—30 sm, guli yirik, uzun bandli, poya va şoxlarning uçida yakka joylaşgan, oq, binafşa, qizil, sariq, puşti rang. Mevasi kösakça, 4—5 xonali. Pişganda çatnamaydi, diam. 5—7 sm, öz. 2—6 sm. Uruği mayda, yumaloq, buyraksimon, oç sariq, kökiş. 1000 ta uruğining vazni 0,24— 0,45 g (bir kösakçada 3—5 g). Urugi 2—3° da unib çiqadi. 10° da 5—6 kunda maysalaydi. Maqbul harorat 20—25°. Ösuv davri 85— 132 kun. Ekilgandan gullaş davrigaça suvga talabçan. Çetdan çanglanadi. K. yoruğsevar, uzun kun ösimligi. Moyli K. urugi tarkibida 45—56% oziq-ovqatga işlatiladigan moy, 20% oqsil mavjud. K. moyi, asosan, kendolat, konserva, parfyumeriya, lok-böyoq sanoatida, rassomlik böyoqlari tayyorlaşda, uruği non pişiriş va qandolatçilikda işlatiladi. Kösagi pöçoğidan tibbiyot va veterivariyada qöllaniladigan alkaloidlar (morfin, kodein, papaverin) olinadi. Kunjarasi esa mollarga yaxşi ozuqa (tarkibida 10% moy, 32,5% oqsil mavjud). Afyunli K.ning töla pişmagan kösaqlari sutsimon şirasidan maxsus usulda afyun olinadi. Şirasi tarkibida 20 xil alkaloidlar, ayniqsa, morfin, şuningdek, varkotin, kodein, papaverin, oqsil, uglevodlar, smola, mum, pigmentlar mavjud. Tibbiyotda dori-darmonlar i. ç.da qimmatli xom aşyo hisoblanadi. Uruğ böyiça hosildorligi 4—8 s/ga. quruq kösak (uruğsiz) böyiça 3—8 s/ ga. Moyli K. urugi töla pişganda don kombaynlari yordamida yiğiladi. Ba'zan afyunli K.ning şirasi olinmagan pişgan kösaqlari maydalanib, suvda ivitib (ezib) içiladi (20-a. boşlariga qadar Özbekistonda maxsus takyaköknorixonalarda K.dan kayf beradigan içkilik tayyorlanib, iste'mol qilingan) Özbekistonda va b. bir qança mamlakatlarda afyunli K. ekiş man qilingan.

    Halima Otaboyeva.

    Q.: Moyli ekinlar

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КЎКНОР (Papaveraceae, Papaver L.) — кўкнордошлар оиласига мансуб бир йиллик ва кўп йиллик ўсимликлар туркуми; уруғидан ўсимлик мойи (қ. Мойли экинлар) ва кўсагидан афюн олиш учун етиштириладиган экин. 100 тури маълум. Мўътадил, субтропик, баъзан совуқминтақаларда ўсади. Кавказ, Ўрта Осиё ва Арктикада 75 га яқин тури учрайди. Баъзи турлари манзарали ўсимлик сифатида ўстирилади. Де-ҳқончиликда бир йиллик ухлатувчи К. (P.somniferum Ь.)нинг 2 тур-хили (мойли К., афюнли К.) экилади. Ватани — Ўрта Денгиз атрофлари (Грецияда мил. ав. экилган), сўнгра Кичик Осиё, Европага тарқалган. Афюнли К. Ўрта Осиё, Олд Осиё, Эрон, Ҳиндистон, Хитой, Япония ва б. мамлакатларда қадимдан экиб келинган. Мойли К. Европада Австрия, Польша, Венгрия, Голландия, Чехия, Словакия, Украина, Россия, Францияда катта майдонларда экилади.

    Илдизи ўқ илдиз, тупроққа 70—120 см гача кириб боради. Пояси тик ўсади, бал. 80—150 см, кам шохланади. Барги пояни ўраб туради, ўз. 20—30 см, гули йирик, узун бандли, поя ва шохларнинг учида якка жойлашган, оқ, бинафша, қизил, сариқ, пушти ранг. Меваси кўсакча, 4—5 хонали. Пишганда чатнамайди, диам. 5—7 см, ўз. 2—6 см. Уруғи майда, юмалоқ, буйраксимон, оч сариқ, кўкиш. 1000 та уруғининг вазни 0,24— 0,45 г (бир кўсакчада 3—5 г). Уруги 2—3° да униб чиқади. 10° да 5—6 кунда майсалайди. Мақбул ҳарорат 20—25°. Ўсув даври 85— 132 кун. Экилгандан гуллаш давригача сувга талабчан. Четдан чангланади. К. ёруғсевар, узун кун ўсимлиги. Мойли К. уруги таркибида 45—56% озиқ-овқатга ишлатиладиган мой, 20% оқсил мавжуд. К. мойи, асосан, кэндолат, консерва, парфюмерия, лок-бўёқ саноатида, рассомлик бўёқлари тайёрлашда, уруғи нон пишириш ва қандолатчиликда ишлатилади. Кўсаги пўчоғидан тиббиёт ва ветериварияда қўлланиладиган алкалоидлар (морфин, кодеин, папаверин) олинади. Кунжараси эса молларга яхши озуқа (таркибида 10% мой, 32,5% оқсил мавжуд). Афюнли К.нинг тўла пишмаган кўсақлари сутсимон ширасидан махсус усулда афюн олинади. Шираси таркибида 20 хил алкалоидлар, айниқса, морфин, шунингдек, варкотин, кодеин, папаверин, оқсил, углеводлар, смола, мум, пигментлар мавжуд. Тиббиётда дори-дармонлар и. ч.да қимматли хом ашё ҳисобланади. Уруғ бўйича ҳосилдорлиги 4—8 ц/га. қуруқ кўсак (уруғсиз) бўйича 3—8 ц/ га. Мойли К. уруги тўла пишганда дон комбайнлари ёрдамида йиғилади. Баъзан афюнли К.нинг шираси олинмаган пишган кўсақлари майдаланиб, сувда ивитиб (эзиб) ичилади (20-а. бошларига қадар Ўзбекистонда махсус такякўкнорихоналарда К.дан кайф берадиган ичкилик тайёрланиб, истеъмол қилинган) Ўзбекистонда ва б. бир қанча мамлакатларда афюнли К. экиш ман қилинган.

    Ҳалима Отабоева.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.