Kokslaş
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 480-b. — ziyouz.com
Kokslaş — qazib olinadigan yoqil-ğilar (toşkömir va neftni qayta işlaşdan qolgan oğir mahsulotlar) ni havosiz muhitda peçda 950—1050° t-ragaça qizdirib koks va kimyoviy xom aşyo hisoblangan qöşimça suyuq maxsulotlar oliş uçun kimyoviy qayta işlaş. Davriy va uzluksiz turlari bor. Davriy K. keng tarqalgan. Toşkömirdan koks oliş uçun dastlabki xom aşyo sifatida boyitilgan, maydalangan va bir-biriga aralaştirilgan kömirdan foydalaniladi. Kömir 250° t-ragaça qizdirilganda undagi nam buğlanadi, gazsimon mahsulotlar (uglerod oksidlari) ajralib çiqadi, 300—450° t-ragaça qizdirilganda qatronsimon modda ajralib çiqadi, kömir yumşoq massa holiga keladi. Bu massa 500—550° t-rada qattiqlaşadi va ğovak mahsulot — çala koks hosil böladi, 750° t-ragaça qizdirilganda çala koks ziçlaşadi (undan, asosan, vodorod ajralib çiqadi) va yoriladi, 750° dan yuqori t-rada çala koks koksga aylanadi. K. jarayoni 13-18 soat davom etadi. K. jarayonida koksdan taşkari koks gazi va sintetik materiallar, lok-böyoq va b. materiallar, kimyoviy mahsulotlar (toşkömir qatroni, benzol va b.) olinadi (q. Koks kimyo'si). Neftni qayta işlaşdan hosil bölgan oğir mahsulotlarni K.da metall kublar yoki maxsus peçlarda kokslab neft kokslari olinadi. Elektrodli kuydirilgan koks kuydirilgan toşkömirni (toşkömir qatronini haydaşdan krlgan qoldiqni) içiga dinas ğişti terilgan peçlarda K. yöli b-n olinadi.
Q.: Koks kimyosi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОКСЛАШ — қазиб олинадиган ёқил-ғилар (тошкўмир ва нефтни қайта ишлашдан қолган оғир маҳсулотлар) ни ҳавосиз муҳитда печда 950—1050° т-рагача қиздириб кокс ва кимёвий хом ашё ҳисобланган қўшимча суюқ махсулотлар олиш учун кимёвий қайта ишлаш. Даврий ва узлуксиз турлари бор. Даврий К. кенг тарқалган. Тошкўмирдан кокс олиш учун дастлабки хом ашё сифатида бойитилган, майдаланган ва бир-бирига аралаштирилган кўмирдан фойдаланилади. Кўмир 250° т-рагача қиздирилганда ундаги нам буғланади, газсимон маҳсулотлар (углерод оксидлари) ажралиб чиқади, 300—450° т-рагача қиздирилганда қатронсимон модда ажралиб чиқади, кўмир юмшоқ масса ҳолига келади. Бу масса 500—550° т-рада қаттиқлашади ва ғовак маҳсулот — чала кокс ҳосил бўлади, 750° т-рагача қиздирилганда чала кокс зичлашади (ундан, асосан, водород ажралиб чиқади) ва ёрилади, 750° дан юқори т-рада чала кокс коксга айланади. К. жараёни 13-18 соат давом этади. К. жараёнида коксдан ташкари кокс гази ва синтетик материаллар, лок-бўёқ ва б. материаллар, кимёвий маҳсулотлар (тошкўмир қатрони, бензол ва б.) олинади (қ. Кокс кимё’си). Нефтни қайта ишлашдан ҳосил бўлган оғир маҳсулотларни К.да металл кублар ёки махсус печларда кокслаб нефть кокслари олинади. Электродли куйдирилган кокс куйдирилган тошкўмирни (тошкўмир қатронини ҳайдашдан крлган қолдиқни) ичига динас ғишти терилган печларда К. йўли б-н олинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.