Köl

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 855–856-b. — ziyouz.com

Köl — çuqur joylarda töplangan tabiiy suv havzasi. Yerning barça iqdim va landşaft zonalari — issiq, mö'tadil va sovuq, köp yoğinli yoki qurğoqçil r-nlarida mavjud. Köpçilik K.lar dengizga muayyan daryo orqali ötib tuşadi. Qurğoqçil joylarda oqmas K. ham köp. Eng katta oqmas K.lar — Kaspiy dengizi va Orol dengizidkr. K. örnining paydo bölişiga qarab bir neça turga bölinadi. Yerning içki kuçlari ta'sirida paydo bölgan tektonik K. katta va çuqur böladi (Kaspiy, Yuqori köl, Viktoriya, Orol dengizi, Guron, Miçigan, Tanganika, Nyasa, Baykal, Issiqköl). Zilzila natijasida daryo özaniga toğ yon bağirlarining qulab tuşişidan yuzaga kelgan qulama (töğonli) K. (Pomirdagi Sarez köli, Yaşilköl, Zarafşon, havzasidagi Iskandarköl, Ozarbayjondagi Gökköl va b.) ham tektonik K. hisoblanadi; vul k a n i k K. sungan vulkanlar kraterida, lana qoplamalarining çuqur, pastqam joylarida hosil böladi; gid roge n K. daryo, dengiz va yer osti suvlari faoliyati natijasida vujudga keladi. Gidrogen K. daryo kayirlarining pastqam joylarida hosil bölgan qayir K., qoldiq özan örnidagi K., deltaning pastqam joylarida vujudga kelgan delta K., ohaktoş va gips kabi jinslardan tarkib topgan joylarning çökişi natijasida hosil böladigan karst K., abadiy muzloq yerdar çökkan joylardagi termokarst K., ostki qat-lamlardagi jinslarni yer osti suvlari yuvib ketişi natijasida taşkil topgan laguva K., limanlarning dengizdan ajralib krlişi natijasida şakllangan liman K.ga bölinadi. Glyatsiogen K. muzliklarning erozion va akkumulyativ faoliyati natijasida vujudga keladi. Ular daryo vodiylarining morena yotqiziqlari b-n tösilib qolişi natijasida yoki morena yotqiziqlari orasidagi çuqurliklarda hosil bölgan morena K. va toğ yon bagirlaridagi kar muzliklari öyib ketgan joylarida hosil bölgan kar K.ga bölinadi. Suv omborlari va hovözlar sun'iy K. deyiladi.

Suvi taşqariga oqib çiqişçiqmasligiga köra, oqar va oqmas K.., şörligiga köra, çuçuk, şörtang, şör va juda şör (aççiq) K., suv t-rasiga qarab iliq (tropik), sovuq (qutbiy) va aralaş tipdagi (mö'tadil) K., tuzlarning kimyoviy tarkibiga köra, gidrokarbonatli va karbonatli (HCO3+CO4), sulfatli (SO4), xloridli (CL) K. ga bölinadi. Loyqa bosişi, qirğoqlarning şakllanib turişi natijasida K.ning şakli va kattaligi özgarib turadi.

K.dan baliqçilik, suv transporti, suv ta'minoti, suğorişda, har xil mineral tuzlar, şifobaxş balçiqlar oliş maqsadida foydalaniladi. Yer şaridagi barça K.larning umumiy mayd. 2,1 mln. km2. Özbekistonda 250 ga yaqin K. bor. Ular, asosan, Sirdaryo va Amudaryo qayirlarida, Xorazm vohasi va Amudaryo deltasida joylaşgan (yana q. Kölşunoslik). Tasniflanişiga köra, Özbekiston hududida 2 tipdagi K. joylaşgan: 1) toğ K., 2) tekislik K. Köllarning toğli hududlarda köproq joylaşişi iqlimiy va morfologik-gidrografik xususiyatlarga boğliq, çunki toğlar daryolar okib tuşişini şakllantiruvçi namlik akkumulyatorlari sifatida xizmat qiladi. Şuningdek, ularda qulay geomorfologik va geotektonik şaroitlar ham mavjud. Toğ K. dan: Ixvaç, Bodak, Şavorköl, Urungaç, Köksuv va b. ma'lum. Toğ K. toza, çuçuk va öta çuçuk suvlarning potensial manbaidir. K.ning Özbekiston hududida notekis tarqalişi, ularning şikastlanişiga ta'sir qiluvçi asosiy tabiiy omillar (iqlim, relyef, geologik tuziliş va oqim)ning nihoyat darajada xilma-xilligidan. Tekislik hududlardagi katta köl maydonlari, köp miqdordagi oqimli daryo suvlari şakllanadigan hamda namlikka boyroq toğlarga tutaşgan tekislik iqlimining quruqligi natijasida paydo bölgan.

Tekislik K.ning tipik vakillari: Arvasoy köl sistemasi, Dengizköl, Sudoçye, Zarafşon va Kaşqadaryoning quyi qismi. Tekislik K. daryolarning qayirlarida (qayirli) va suğoriladigan hududlarning atrofida joylaşgan. Keyingi paytlarda tekislik hududdagi barça K. kollektor-dren aj suvlarining ifloslantiriş ta'siridadir. Suv b-n ta'minlanişi, asosan, suğoriladigan dalalardan oqib tuşgan partov suvlar hisobiga böladigan ayrim oqmas irrigatsion-partov K. ayniqsa, noqulay şaroitga tuşib qoladi. Ba'zi oqmas K.ning özani va örni vaqt-vaqti b-n siljib turadi (mas, Lobnor köli).

K.lar tabiat qolatiga faol ta'sir körsatadi. Ular ustki oqimni boşqariş, ya'ni yilning namli kelgan davrlarida suvni töplaş va uni qurğoqçil davrda daryolarga beriş, ustki va yer osti suvlar b-n suv töplaniş joyidan okib kelgan limnik jarayonlar çoğida bir neça bor qayta işlangan mineral va organik moddalarni töplaşlari mumkin.

Gidrologik körsatkiçlar, suvning fizik va kimyoviy xususiyatlari, öz navbatida, hayot faoliyati K. tabiiy kompleksiga muhim ta'sir kursatuvçi suv hayvonlari va ösimlik organizmlarining rivojlaniş şaroitlarini belgilaydi. Şunday holatda K.lar öz joylaşiş xususiyatlarini aks ettiruvçi murakkab ekologik sistema sifatida namoyon böladi.

Ad.: Bogoslovskiy B. B., Ozerovedeniye, M., 1960; Berg R. A., Po ozeram Sibiri i Sredney Azii. Puteşestviya L. S. Berga (1893-1906 gg.) i P. G. Igvatova (1898— 1902), M, 1965; Nikitin A. M., Ozera Sredney Azii, L., 1987.

Q.: Kölşunoslik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЎЛ — чуқур жойларда тўпланган табиий сув ҳавзаси. Ернинг барча иқдим ва ландшафт зоналари — иссиқ, мўътадил ва совуқ, кўп ёғинли ёки қурғоқчил р-нларида мавжуд. Кўпчилик К.лар денгизга муайян дарё орқали ўтиб тушади. Қурғоқчил жойларда оқмас К. ҳам кўп. Энг катта оқмас К.лар — Каспий денгизи ва Орол денгизидкр. К. ўрнининг пайдо бўлишига қараб бир неча турга бўлинади. Ернинг ички кучлари таъсирида пайдо бўлган тектоник К. катта ва чуқур бўлади (Каспий, Юқори кўл, Виктория, Орол денгизи, Гурон, Мичиган, Танганьика, Ньяса, Байкал, Иссиқкўл). Зилзила натижасида дарё ўзанига тоғ ён бағирларининг қулаб тушишидан юзага келган қулама (тўғонли) К. (Помирдаги Сарез кўли, Яшилкўл, Зарафшон, ҳавзасидаги Искандаркўл, Озарбайжондаги Гўккўл ва б.) ҳам тектоник К. ҳисобланади; вул к а н и к К. сунган вулканлар кратерида, лана қопламаларининг чуқур, пастқам жойларида ҳосил бўлади; гид роге н К. дарё, денгиз ва ер ости сувлари фаолияти натижасида вужудга келади. Гидроген К. дарё кайирларининг пастқам жойларида ҳосил бўлган қайир К., қолдиқ ўзан ўрнидаги К., дельтанинг пастқам жойларида вужудга келган дельта К., оҳактош ва гипс каби жинслардан таркиб топган жойларнинг чўкиши натижасида ҳосил бўладиган карст К., абадий музлоқ ердар чўккан жойлардаги термокарст К., остки қат-ламлардаги жинсларни ер ости сувлари ювиб кетиши натижасида ташкил топган лагува К., лиманларнинг денгиздан ажралиб крлиши натижасида шаклланган лиман К.га бўлинади. Гляциоген К. музликларнинг эрозион ва аккумулятив фаолияти натижасида вужудга келади. Улар дарё водийларининг морена ётқизиқлари б-н тўсилиб қолиши натижасида ёки морена ётқизиқлари орасидаги чуқурликларда ҳосил бўлган морена К. ва тоғ ён багирларидаги кар музликлари ўйиб кетган жойларида ҳосил бўлган кар К.га бўлинади. Сув омборлари ва ҳовўзлар сунъий К. дейилади.

Суви ташқарига оқиб чиқишчиқмаслигига кўра, оқар ва оқмас К.., шўрлигига кўра, чучук, шўртанг, шўр ва жуда шўр (аччиқ) К., сув т-расига қараб илиқ (тропик), совуқ (қутбий) ва аралаш типдаги (мўътадил) К., тузларнинг кимёвий таркибига кўра, гидрокарбонатли ва карбонатли (НСО3+СО4), сульфатли (SO4), хлоридли (CL) К. га бўлинади. Лойқа босиши, қирғоқларнинг шаклланиб туриши натижасида К.нинг шакли ва катталиги ўзгариб туради.

К.дан балиқчилик, сув транспорти, сув таъминоти, суғоришда, ҳар хил минерал тузлар, шифобахш балчиқлар олиш мақсадида фойдаланилади. Ер шаридаги барча К.ларнинг умумий майд. 2,1 млн. км2. Ўзбекистонда 250 га яқин К. бор. Улар, асосан, Сирдарё ва Амударё қайирларида, Хоразм воҳаси ва Амударё дельтасида жойлашган (яна қ. Кўлшунослик). Таснифланишига кўра, Ўзбекистон ҳудудида 2 типдаги К. жойлашган: 1) тоғ К., 2) текислик К. Кўлларнинг тоғли ҳудудларда кўпроқ жойлашиши иқлимий ва морфологик-гидрографик хусусиятларга боғлиқ, чунки тоғлар дарёлар окиб тушишини шакллантирувчи намлик аккумуляторлари сифатида хизмат қилади. Шунингдек, уларда қулай геоморфологик ва геотектоник шароитлар ҳам мавжуд. Тоғ К. дан: Ихвач, Бодак, Шаворкўл, Урунгач, Кўксув ва б. маълум. Тоғ К. тоза, чучук ва ўта чучук сувларнинг потенциал манбаидир. К.нинг Ўзбекистон ҳудудида нотекис тарқалиши, уларнинг шикастланишига таъсир қилувчи асосий табиий омиллар (иқлим, рельеф, геологик тузилиш ва оқим)нинг ниҳоят даражада хилма-хиллигидан. Текислик ҳудудлардаги катта кўл майдонлари, кўп миқдордаги оқимли дарё сувлари шаклланадиган ҳамда намликка бойроқ тоғларга туташган текислик иқлимининг қуруқлиги натижасида пайдо бўлган.

Текислик К.нинг типик вакиллари: Арвасой кўл системаси, Денгизкўл, Судочье, Зарафшон ва Кашқадарёнинг қуйи қисми. Текислик К. дарёларнинг қайирларида (қайирли) ва суғориладиган ҳудудларнинг атрофида жойлашган. Кейинги пайтларда текислик ҳудуддаги барча К. коллектор-дрен аж сувларининг ифлослантириш таъсиридадир. Сув б-н таъминланиши, асосан, суғориладиган далалардан оқиб тушган партов сувлар ҳисобига бўладиган айрим оқмас ирригацион-партов К. айниқса, ноқулай щароитга тушиб қолади. Баъзи оқмас К.нинг ўзани ва ўрни вақт-вақти б-н силжиб туради (мас, Лобнор кўли).

К.лар табиат қолатига фаол таъсир кўрсатади. Улар устки оқимни бошқариш, яъни йилнинг намли келган даврларида сувни тўплаш ва уни қурғоқчил даврда дарёларга бериш, устки ва ер ости сувлар б-н сув тўпланиш жойидан окиб келган лимник жараёнлар чоғида бир неча бор қайта ишланган минерал ва органик моддаларни тўплашлари мумкин.

Гидрологик кўрсаткичлар, сувнинг физик ва кимёвий хусусиятлари, ўз навбатида, ҳаёт фаолияти К. табиий комплексига муҳим таъсир курсатувчи сув ҳайвонлари ва ўсимлик организмларининг ривожланиш шароитларини белгилайди. Шундай ҳолатда К.лар ўз жойлашиш хусусиятларини акс эттирувчи мураккаб экологик система сифатида намоён бўлади.

Ад.: Богословский Б. Б., Озероведение, М., 1960; Берг Р. А., По озерам Сибири и Средней Азии. Путешествия Л. С. Берга (1893-1906 гг.) и П. Г. Игватова (1898— 1902), М, 1965; Никитин А. М., Озера Средней Азии, Л., 1987.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.