Kölşunoslik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 859–860-b. — ziyouz.com
Kölşunoslik KÖLŞUNOSLIK, limnologiya -gidrologiya fanining köllarni örganadigan sohasi. K. köllarning kelib çiqişi, geografik joylaşişi, morfologiya va morfometriyasini, ulardagi suvning fizik va kimyoviy xossalarini, köllarda uzluksiz sodir bölib turadigan jarayon va hodisalarning vujudga kelişi va rivojlaniş qonuniyatlarini, ularning özaro va atmosfera hamda litosferadagi boşqa jarayon va hodisalar b-n boğliqligini, köllarning ösimlik va hayvonot dunyosini örganadi. K. geogr. fanlari qatoriga kiradi, şu b-n birga geofizika, gidrokimyo, gidrobiologiya, geomorfologiya, geobotaniqa, meteorologiya va geol. b-n uzviy boğlangan. Köllar ekspeditsiyalar uyuştiriş va uzoq, yillar uzluksiz statsiovar kuzatişlar olib boriş yöli b-n örganiladi. K.da elektrometrik, fotometrik, akustik metodlar, aerofotosyomka qöllanadi. Ilmiy K.ka ilk bor 1901 y.da uşbu fan böyiça birinçi qöllanma yaratgan va uzoq yillar Jeneva kölida tadqiqotlar ötkazib kelgan şveysariyalik olim F. Forel tomonidan asos solindi. Örta Osiyo köllarini örganişga L. S. Berg, N. L. Korjenevskiy, N. G. Mallitskiy, A. M. Nikitin kabi olimlar öz hissasini qöşgan. Örta Osiyo, şu jumladan, Özbekistondagi köllar va suv omborlarini har tomonlama örganiş hamda ulardan kompleks foydalaniş masalalarini hal etiş ustida Örta Osiyo regioval gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot in-tining 1964 y.da taşkil etilgan kullar va suv omborlari bölimida ilmiy izlanişlar olib borilmokda.
Köp sonli suv havzalarini tiplarga ajratiş va tasniflaş maqsadida ötkaziladigan tadqiqotlar katta ahamiyatga ega. Köl yotqiziklarining stratigrafiyasi va köllar suv sathining balandligi töğrisidagi ma'lumotlar oldingi davrlarda iqlimning özgarişi, okean va quruqlik örtasidagi namlikning aylanişi va umumiy yer bilimiga doyr boşqa masalalarni örganişda qöllaniladi.
K.ning yutuqlari xalq xöjaligining suv ta'minoti, baliqçilik, suv xujaligi, gidroenergetika, suğoriş, foydali qazilma boyliklarini qazib oliş, tibbiyotda va mehnatkaşlarni dam olişini taşkil qilişda foydalaniladi.
Köllar va suv omborlarining ifloslanişi va ular tabiiy holatining özgarib borişi munosabati b-n, suv havzalaridagi suvning sifatini baholaş, başoratlaş va muhofaza qiliş
K.ning boş yönalişi bölib qoladi. Özbekistonda oliy ta'lim tizimida K. fani öqitilmokda.
Ad.: Hikmatov F. H., Sirliboyeva 3. S, Aytboyev D. P., Köllar va suv omborlari, T., 2000.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎЛШУНОСЛИК, лимнология -гидрология фанининг кўлларни ўрганадиган соҳаси. К. кўлларнинг келиб чиқиши, географик жойлашиши, морфология ва морфометриясини, улардаги сувнинг физик ва кимёвий хоссаларини, кўлларда узлуксиз содир бўлиб турадиган жараён ва ҳодисаларнинг вужудга келиши ва ривожланиш қонуниятларини, уларнинг ўзаро ва атмосфера ҳамда литосферадаги бошқа жараён ва ҳодисалар б-н боғлиқлигини, кўлларнинг ўсимлик ва ҳайвонот дунёсини ўрганади. К. геогр. фанлари қаторига киради, шу б-н бирга геофизика, гидрокимё, гидробиология, геоморфология, геоботаниқа, метеорология ва геол. б-н узвий боғланган. Кўллар экспедициялар уюштириш ва узоқ, йиллар узлуксиз стациовар кузатишлар олиб бориш йўли б-н ўрганилади. К.да электрометрик, фотометрик, акустик методлар, аэрофотосъёмка қўлланади. Илмий К.ка илк бор 1901 й.да ушбу фан бўйича биринчи қўлланма яратган ва узоқ йиллар Женева кўлида тадқиқотлар ўтказиб келган швейцариялик олим Ф. Форель томонидан асос солинди. Ўрта Осиё кўлларини ўрганишга Л. С. Берг, Н. Л. Корженевский, Н. Г. Маллицкий, А. М. Никитин каби олимлар ўз ҳиссасини қўшган. Ўрта Осиё, шу жумладан, Ўзбекистондаги кўллар ва сув омборларини ҳар томонлама ўрганиш ҳамда улардан комплекс фойдаланиш масалаларини ҳал этиш устида Ўрта Осиё региовал гидрометеорология илмий тадқиқот ин-тининг 1964 й.да ташкил этилган куллар ва сув омборлари бўлимида илмий изланишлар олиб борилмокда.
Кўп сонли сув ҳавзаларини типларга ажратиш ва таснифлаш мақсадида ўтказиладиган тадқиқотлар катта аҳамиятга эга. Кўл ётқизикларининг стратиграфияси ва кўллар сув сатҳининг баландлиги тўғрисидаги маълумотлар олдинги даврларда иқлимнинг ўзгариши, океан ва қуруқлик ўртасидаги намликнинг айланиши ва умумий ер билимига дойр бошқа масалаларни ўрганишда қўлланилади.
К.нинг ютуқлари халқ хўжалигининг сув таъминоти, балиқчилик, сув хужалиги, гидроэнергетика, суғориш, фойдали қазилма бойликларини қазиб олиш, тиббиётда ва меҳнаткашларни дам олишини ташкил қилишда фойдаланилади.
Кўллар ва сув омборларининг ифлосланиши ва улар табиий ҳолатининг ўзгариб бориши муносабати б-н, сув ҳавзаларидаги сувнинг сифатини баҳолаш, башоратлаш ва муҳофаза қилиш
К.нинг бош йўналиши бўлиб қолади. Ўзбекистонда олий таълим тизимида К. фани ўқитилмокда.
Ад.: Ҳикматов Ф. Ҳ., Сирлибоева 3. С, Айтбоев Д. П., Кўллар ва сув омборлари, Т., 2000.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.