Kölşunoslik
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Kölşunoslik, limnologiya (yunonça «limne» — köl va «logos» — ta'limot) — gidrologiyaning köllar va boşqa içki suv havzalarini, jumladan, suv omborlarini örganadigan bölimi. ÖzME'ga köra, u köllarning kelib çiqişi, geografik joylaşuvi, şakli va ölçamlari, suvining fizik va kimyoviy xossalari, köllarda keçadigan jarayonlarning rivojlaniş qonuniyatlari, ularning atmosfera va litosfera bilan özaro aloqasi hamda köl ösimlik va hayvonot dunyosini tadqiq etadi.1
Boşqa fanlar bilan aloqasi
13ÖzME kölşunoslikni geografiya fanlari qatoriga kiritadi va uning geofizika, gidrokimyo, gidrobiologiya, geomorfologiya, geobotanika, meteorologiya hamda Geologiya bilan uzviy boğliqligini ta'kidlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, bu fan suvning rangi, kimyoviy tarkibining özgarişi va suv havzasidagi tirik organizmlar xilma-xilligini ham örganadi.
Tarixi
13Kölşunoslik fan sifatida XIX asr oxiri — XX asr boşida şakllangan. ÖzME'ga köra, uning asosçisi şveysariyalik olim Fransua-Alfons Forel bölib, u uzoq yillar Jeneva kölida tadqiqotlar ötkazgan va 1901-yilda bu sohadagi birinçi qöllanmani yaratgan. Rusça Vikipediyaga köra, «limnologiya» atamasini ham aynan Forel (1841–1912) kiritgan; u dastlab bu fanni «köl okeanografiyasi» deb ta'riflagan, keyinçalik fan doirasi barça içki suvlarni qamrab olgan. 1922-yilda nemis zoologi August Tinemann va şved botanigi Eynar Naumann Xalqaro limnologiya jamiyatini taşkil etişgan.
Örta Osiyo köllarini örganişga Lev Berg, N. L. Korjenevskiy, N. G. Mallitskiy, A. M. Nikitin kabi olimlar katta hissa qöşgan. ÖzME'ga köra, 1964-yilda Örta Osiyo mintaqaviy gidrometeorologiya ilmiy-tadqiqot institutida köllar va suv omborlari bölimi taşkil etilib, mintaqa köllari va suv omborlaridan kompleks foydalaniş masalalari örganila boşlangan.
Tadqiqot usullari
13ÖzME'ga köra, köllar ekspeditsiyalar va uzoq yillik statsionar kuzatişlar yöli bilan örganiladi; elektrometrik, fotometrik va akustik usullar, aerofotosyomka qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, kölşunoslar suv havzasini yoruğlik va harorat böyiça qatlamlarga ajratib tahlil qiladi. Quyoş nuri yetib boradigan yuqori qatlamda ösimliklarning asosiy qismi joylaşadi, yoruğlik yetmaydigan çuqur qatlamda esa ösimlik deyarli östmaydi. Harorat böyiça ham köl suvi qatlamlarga bölinadi: şamol aralaştirib turadigan iliq ustki qatlam, harorat keskin pasayadigan oraliq qatlam (termoklin) va sovuq tub qatlam.
Ahamiyati
13Köllarni turlarga ajratiş va tasniflaş muhim ilmiy vazifa hisoblanadi. ÖzME'ga köra, köl yotqiziqlarining qatlamlanişi va suv sathining özgarişi haqidagi ma'lumotlar ötmişdagi iqlim özgarişlari va quruqlik bilan okean örtasidagi namlik aylanişini tiklaşda qöllanadi. Kölşunoslik yutuqlaridan suv ta'minoti, baliqçilik, gidroenergetika, suğoriş, foydali qazilmalarni qazib oliş, tibbiyot va dam oliş maskanlarini taşkil etişda foydalaniladi. Köllar va suv omborlarining ifloslanişi kuçayib borayotgan hozirgi şaroitda suv sifatini baholaş, başorat qiliş va muhofaza qiliş bu fanning asosiy yönalişlaridan biriga aylangan. Özbekistonda kölşunoslik oliy ta'lim muassasalarida alohida fan sifatida öqitiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Kölşunoslik // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2533 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKölşunoslik. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2533
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2533
Manbalar
1 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Лимнологияru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.