Köli Malik jangi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 858-b. — ziyouz.com
Köli Malik jangi - Bobur b-n şayboniylar örtasidagi jang (1512 y. 28 apr.). Bobur 1511 y. Hisorni oladi, şu yil yozida Buxoroni egallab, okt. boşida Samarqandni qölga kiritib, öz nomiga xutba öqittiradi. Buxoro hokimi Ubaydulla sulton (q. Ubaydul-laxon), Samarqand hokimi Suyunçxöjaxon, Muhammad Temur sulton, Köçkun-çixon va Jonibek sultonpar Turkistonga qoçadilar. Biroq, Ubaydulla sulton qöldan ketgan hududlarni yana qayta oliş maqsadida 1512 y. 7 apr.da Ahmad Yassaviy maqbarasi yonida yiğin çaqirib, Movarounnahrni qaytib olişga qasamyod qiladi, uni faqat Muhammad Temur sulton va Jonibek sultonlar qöllab-quvvatlab, birga yurişga otlanişadi. 1512 y. apr. oxirida Ubaydulla sulton 3 ming askar b-n Yettiquduq orqali Ğijduvonga keladi va Buxoroga hujum qiladi. Buxoro doruğasi Boburga xabar yuboradi. Bobur Samarqanddan 40 ming kişilik qöşin b-n çiqib, heç qanday xavfni xotiriga keltirmasdan Buxoroga yaqinlaşadi. Ubaydulla sulton şu yerda harbiy hiyla işlatib, göyo qoçgandek bölib, Xorazm yöli tomon çekingan va Buxoro qamalini töxtatgan edi. Buxoro doruğasi Boburga «özbeklar qoçdi» deb xabar qilgandi. Ubaydulla sulton Buxoroning Xayrobod tumanidagi Köli malik qirğoğida ğaflatda kelayotgan Bobur laşkarlariga tösatdan hujum qiladi. Qattiq jangdan söng Bobur qöşini tor-mor keltiriladi. Bobur Buxoroga, ertasiga esa Samarqandga çekivadi va vaziyat muşkulligini sezib, bir kundan söng oilasini olib Hisor tomonga ketadi. Ubaydulla sulton Buxoroni egallab, keyin Samarqandga keladi va öz nomiga xutba öqittiradi. Tarixçi olim Rözbehon Isfahoniy özining «Suluk ul-muluk» asari mukaddimasida: «Odob yuzasidan Ubaydullaxon özini xuddi öljasini taqsimlab bermoqçi bölgan ovçiday tutdi va katta amakisi Köçkunçixonga boş xonlikni va poytaxti Samarqand taxtini berdi, Movarounnahrning boşqa yerdarini ham qarindoşlariga bölib berdi», deb yozadi.
Şunday qilib, 1512 y. bahorida Örta Osiyo temuriylar qöl ostidan butkul çiqib ketgan va yana şayboniylarga tobe etilgan.
Ad.: Mirza Muhammad Xaydar,Tarixi Raşidi, T., 1996; Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993; Axmedov B. A., Istoriko-geografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., Pismenniye pamyatniki, T., 1985.
Faxriddin Hasanoye.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎЛИ МАЛИК ЖАНГИ - Бобур б-н шайбонийлар ўртасидаги жанг (1512 й. 28 апр.). Бобур 1511 й. Ҳисорни олади, шу йил ёзида Бухорони эгаллаб, окт. бошида Самарқандни қўлга киритиб, ўз номига хутба ўқиттиради. Бухоро ҳокими Убайдулла султон (қ. Убайдул-лахон), Самарқанд ҳокими Суюнчхўжахон, Муҳаммад Темур султон, Кўчкун-чихон ва Жонибек султонпар Туркистонга қочадилар. Бироқ, Убайдулла султон қўлдан кетган ҳудудларни яна қайта олиш мақсадида 1512 й. 7 апр.да Аҳмад Яссавий мақбараси ёнида йиғин чақириб, Мовароуннаҳрни қайтиб олишга қасамёд қилади, уни фақат Муҳаммад Темур султон ва Жонибек султонлар қўллаб-қувватлаб, бирга юришга отланишади. 1512 й. апр. охирида Убайдулла султон 3 минг аскар б-н Еттиқудуқ орқали Ғиждувонга келади ва Бухорога ҳужум қилади. Бухоро доруғаси Бобурга хабар юборади. Бобур Самарқанддан 40 минг кишилик қўшин б-н чиқиб, ҳеч қандай хавфни хотирига келтирмасдан Бухорога яқинлашади. Убайдулла султон шу ерда ҳарбий ҳийла ишлатиб, гўё қочгандек бўлиб, Хоразм йўли томон чекинган ва Бухоро қамалини тўхтатган эди. Бухоро доруғаси Бобурга «ўзбеклар қочди» деб хабар қилганди. Убайдулла султон Бухоронинг Хайробод туманидаги Кўли малик қирғоғида ғафлатда келаётган Бобур лашкарларига тўсатдан ҳужум қилади. Қаттиқ жангдан сўнг Бобур қўшини тор-мор келтирилади. Бобур Бухорога, эртасига эса Самарқандга чекивади ва вазият мушкуллигини сезиб, бир кундан сўнг оиласини олиб Ҳисор томонга кетади. Убайдулла султон Бухорони эгаллаб, кейин Самарқандга келади ва ўз номига хутба ўқиттиради. Тарихчи олим Рўзбеҳон Исфаҳоний ўзининг «Сулук ул-мулук» асари мукаддимасида: «Одоб юзасидан Убайдуллахон ўзини худди ўлжасини тақсимлаб бермоқчи бўлган овчидай тутди ва катта амакиси Кўчкунчихонга бош хонликни ва пойтахти Самарқанд тахтини берди, Мовароуннаҳрнинг бошқа ердарини ҳам қариндошларига бўлиб берди», деб ёзади.
Шундай қилиб, 1512 й. баҳорида Ўрта Осиё темурийлар қўл остидан буткул чиқиб кетган ва яна шайбонийларга тобе этилган.
Ад.: Мирза Муҳаммад Хайдар,Тарихи Рашиди, Т., 1996; Ҳасанхожа Нисорий, Музаккири аҳбоб, Т., 1993; Ахмедов Б. А., Историко-географическая литература Средней Азии XVI—XVIII вв., Письменные памятники, Т., 1985.
Фахриддин Ҳасаное.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.