Kombinatsiyalangan drenaj
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 510–511-b. — ziyouz.com
Kombinatsiyalangan drenaj -ortiqça grunt suvlarini oqizib yuboriş maqsadlarida quriladigan gorizontal zovurlar va suvi otilib çiquvçi quduklar tarmoği. Tuproqgrunt tuzilişi ikki qatlamli hollarda, ya'ni suvni suyet ötkazadigan qatlam (qalinligi 5—12 m) tagida yuqori filtratsiya koeffitsiyentga ega bölgan qatlam yotganda qöllaniladi. Odatdagi zovurlarga ostki qatlamdan grunt suvlari oqib çiqişini kuçaytiriş uçun ularga vertikal quduqlar — kuçaytirgiçlar qöşiladi. Zovurlardagi suv sathi va drenajlar oraliğidagi yer osti suvlari bosimi har xilligi tufayli grunt suvlari özi oqib keladi. Suv yiğilişini kuçaytiruvçi vertikal quduqning diametri 200—500 mm bölib, suvli qatlam joylaşgan (q. Kaptaj) çuqurlikkaça kavlanadi; quduqqa filtrli (işçi) quvur (metall, asbes-sement, polietilen, sopol va ş.ö.) tik örnatiladi. Quvurning tepa uçiga uç yönalişli suv taqsimlagiç örnatilib, undan quduq işi kuzatiladi va joriy tuzatiş işlari ötkaziladi. Quduqlar oçiq va yopiq drenaj tarmoqlarida, şuningdek, berk vodovodlarda qöllaniladi. Ular zovurlar böylab bir-biridan 50—500 m oralikda quriladi, xar bir quvurdan çiqadigan suv sarfi 2—5 l/s ga boradi. K.d. — fenajning nisbatan yangi usuli. K.d.ning yirik tarmoqlari Qarşi çöli, Xorazm va Buxoro vohalarining özlaştirilayotgan yerlarida barpo qilingan. K.d. drenaj tarmoqlari uzunligini 2—3 marta qisqartiriş imkoniyatini beradi; kuçaytirgiç quduqlarni berk vodovodlar b-n birga quriş natijasida tarmoqni loyqa bosmaydi, bu esa melioratsiya tizimini işlatişda xarajatlarni kamaytiradi.
Maşarif Boqiyev.
Q.: Kaptaj
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОМБИНАЦИЯЛАНГАН ДРЕНАЖ -ортиқча грунт сувларини оқизиб юбориш мақсадларида қуриладиган горизонтал зовурлар ва суви отилиб чиқувчи қудуклар тармоғи. Тупроқгрунт тузилиши икки қатламли ҳолларда, яъни сувни сует ўтказадиган қатлам (қалинлиги 5—12 м) тагида юқори фильтрация коэффициентга эга бўлган қатлам ётганда қўлланилади. Одатдаги зовурларга остки қатламдан грунт сувлари оқиб чиқишини кучайтириш учун уларга вертикал қудуқлар — кучайтиргичлар қўшилади. Зовурлардаги сув сатҳи ва дренажлар оралиғидаги ер ости сувлари босими ҳар хиллиги туфайли грунт сувлари ўзи оқиб келади. Сув йиғилишини кучайтирувчи вертикал қудуқнинг диаметри 200—500 мм бўлиб, сувли қатлам жойлашган (қ. Каптаж) чуқурликкача кавланади; қудуққа фильтрли (ишчи) қувур (металл, асбес-цемент, полиэтилен, сопол ва ш.ў.) тик ўрнатилади. Қувурнинг тепа учига уч йўналишли сув тақсимлагич ўрнатилиб, ундан қудуқ иши кузатилади ва жорий тузатиш ишлари ўтказилади. Қудуқлар очиқ ва ёпиқ дренаж тармоқларида, шунингдек, берк водоводларда қўлланилади. Улар зовурлар бўйлаб бир-биридан 50—500 м ораликда қурилади, хар бир қувурдан чиқадиган сув сарфи 2—5 л/с га боради. К.д. — фенажнинг нисбатан янги усули. К.д.нинг йирик тармоқлари Қарши чўли, Хоразм ва Бухоро воҳаларининг ўзлаштирилаётган ерларида барпо қилинган. К.д. дренаж тармоқлари узунлигини 2—3 марта қисқартириш имкониятини беради; кучайтиргич қудуқларни берк водоводлар б-н бирга қуриш натижасида тармоқни лойқа босмайди, бу эса мелиорация тизимини ишлатишда харажатларни камайтиради.
Машариф Боқиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.