Kometalar

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 513–514-b. — ziyouz.com

Kometalar (yun. kometes — uzun soçli) — Quyoş sistemasiga kiradigan kiçik osmon jismlari. K.ning Quyoş atrofidagi harakat yöllari (orbitalari) kiçik sayyoralarnikiga Qaraganda ança çöziq bölgani uçun Quyoşga yaqinlaşgandagina körinadi. Avval ular osmonda xira oq tuman nuqtalarga öxşab körinib, keyin Quyoşga yaqinlaşgani sari uning ta'sirida «dum» çiqaradi (ba'zan bir neça «dum» çiqarişi qam mumkin). Odatda, K.ning dumlari Quyoşga nisbatan qarama-qarşi yönalgan böladi. Har yili 5—10 ta kometa kaşf etiladi. Quyoş atrofida aylaniş davrlari ularning orbitalari çözikligiga boğliq böladi. Şuning uçun ularning Quyoşga yaqinlaşişi bir neça yildan ming va undan ham ortiq yilda töğri kelişi mumkin. K.ning orbita tekisliklari fazoda ixtiyoriy ravişda joylaşgan bölib, vaqt ötişi b-n katta sayyoralar ta'sirida öz vaziyatlarini özgartiradi. K. yaqinlaşgan sari ularning orbitadagi tezligi ortib (500 km/s gaça) boradi. Perigeliy nuqtasidan ötgaç, bu tezlik yana kamaya boradi. Şunday katta tezlikka ega bölgan K.dan ba'zilari sayyoralar b-n töqnaşişi ham mumkin. Mac, Oy sirtidagi kraterlarning kelib çiqişida K.ning ham «xizmati» bor. K. boş va dum qismlarga ajratilib tekşiriladi. K. hali Quyoşdan uzoqda bölganda uning suv, oğir elementlar, gaz-çanglardan taşkil topgan mözlagan yadro qismigina kuzatiladi. K. b-n Quyoş orasidagi masofa 3—5 astronomik birlikka (a. b.) tenglaşganda Quyoş nurlari ta'sirida yadro özidan yengil gaz va çang zarralarini çiqara boşlaydi. Bu zarralar yadro atrofida tuman qobiq — koma hosil qiladi. Ana şu yadro b-n qobiq birga K.ning «boşi»ni taşkil etadi. K. yadrolarining diametri, odatda, 0,5—20 km, massasi 10»—10» kg böladi. K. b-n Quyoş orasidagi masofa keskin qisqarganda Quyoş nurlarining itariş kuçlari yengil çang va b. elementlarni K.dan taşqariga çiqib ketişga majbur etadi va K.da dum hosil böladi. Hamma K.da ham dum bölavermaydi. Dum bölişbölmasligi K.ning Quyoşdan uzoqyaqinligiga, massalariga, ob-havoning tiniqligi va b.ga boğliq. K. çang boşi (diametri) bir neça ming km.dan 1—2 km.gaça, dumi esa ba'zan bir neça ön million km.gaça çözilgan bölişi mumkin. K. dumlarining körinişiga qarab ularni 3 turga ajratiş qabul qilingan: Quyoşdan qarama-qarşi tomonga töğri yönalgan dumlar I turga; K.ning orbital qarakatlari yönalişiga teskari tomonga ança burilgan dumlar II turga; qisqa, deyarli töğri va orbital harakat yönalişiga bir oz teskari burilgan dumlar III turga kiradi. I turdagi dumlar plazmalardan taşkil topgan bölib, Quyoş şamoli ta'sirida sekundiga önlab va yuzlab km tezlikda K. yadrosini tark etadi. II va III turdagi dumlar çang va zarralardan taşkil topgan. K.lar spektrlarini tekşiriş ularning yadrolarini juda mayda qattiq moddalar — temir, kalsiy, nikel, natriy, magniy, kremniy, marganets va mözlagan turli gazlar (CH4, NH4, H2O, CO2) aralaşmasidan iboratligini körsatadi. K.larning kelib çiqişi haqidagi köplab nazariyalar içida hrzir qabul qilingan nazariyaga muvofiq, ular Quyoş sistemasidagi sayyoralarning hosil bölişi davrida gaz-çang qoldiqlaridan paydo bölgan. Hozirgaça mingdan ortiq K. qayd qilingan, ba'zilari bir neça martalab kuzatiladi (2002).

Eng maşhur davriy K. — Galley kometasi (davri R=76 yil), Enke kometasi (R=3,3 yil), Şvassman — Vaxman kometasi (kometa orbitasi Yupiter va Saturn orbitalari orasida joylaşgan). Galley kometasi 1986 y. perigeliy orqali ötganda sobiq Ittifoq, ğarbiy Yevropa va yapon kosmik apparatlari yordamida tadqiq qilingan. K. tabiatini yaxşiroq örganiş uçun uni modellaştirişga doir lab. tajribalaridan foydalaniladi. Geofizik raketalar va kosmik zondlar yordamida bir neça yuzdan bir neça ön ming km balandlikda işqoriy metallar buğidan sun'iy bulutlar — sun'iy K. hosil qilingan. Ular oçiq kosmosda K.ni modellaş uçun negiz yaratdi. K.ning Quyoşga navbatdagi yaqinlaşişida biron bir davriy kometaga kosmik zond çiqarib, uning tarkibi, magnit maydonlari va b. fizik xususiyatlari töğrisidagi bevosita ma'lumotlar oliş rejalaştirilgan.

Abdusalom Latipov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОМЕТАЛАР (юн. kometes — узун сочли) — Қуёш системасига кирадиган кичик осмон жисмлари. К.нинг Қуёш атрофидаги ҳаракат йўллари (орбиталари) кичик сайёраларникига Қараганда анча чўзиқ бўлгани учун Қуёшга яқинлашгандагина кўринади. Аввал улар осмонда хира оқ туман нуқталарга ўхшаб кўриниб, кейин Қуёшга яқинлашгани сари унинг таъсирида «дум» чиқаради (баъзан бир неча «дум» чиқариши қам мумкин). Одатда, К.нинг думлари Қуёшга нисбатан қарама-қарши йўналган бўлади. Ҳар йили 5—10 та комета кашф этилади. Қуёш атрофида айланиш даврлари уларнинг орбиталари чўзиклигига боғлиқ бўлади. Шунинг учун уларнинг Қуёшга яқинлашиши бир неча йилдан минг ва ундан ҳам ортиқ йилда тўғри келиши мумкин. К.нинг орбита текисликлари фазода ихтиёрий равишда жойлашган бўлиб, вақт ўтиши б-н катта сайёралар таъсирида ўз вазиятларини ўзгартиради. К. яқинлашган сари уларнинг орбитадаги тезлиги ортиб (500 км/с гача) боради. Перигелий нуқтасидан ўтгач, бу тезлик яна камая боради. Шундай катта тезликка эга бўлган К.дан баъзилари сайёралар б-н тўқнашиши ҳам мумкин. Mac, Ой сиртидаги кратерларнинг келиб чиқишида К.нинг ҳам «хизмати» бор. К. бош ва дум қисмларга ажратилиб текширилади. К. ҳали Қуёшдан узоқда бўлганда унинг сув, оғир элементлар, газ-чанглардан ташкил топган мўзлаган ядро қисмигина кузатилади. К. б-н Қуёш орасидаги масофа 3—5 астрономик бирликка (а. б.) тенглашганда Қуёш нурлари таъсирида ядро ўзидан енгил газ ва чанг зарраларини чиқара бошлайди. Бу зарралар ядро атрофида туман қобиқ — кома ҳосил қилади. Ана шу ядро б-н қобиқ бирга К.нинг «боши»ни ташкил этади. К. ядроларининг диаметри, одатда, 0,5—20 км, массаси 10»—10» кг бўлади. К. б-н Қуёш орасидаги масофа кескин қисқарганда Қуёш нурларининг итариш кучлари енгил чанг ва б. элементларни К.дан ташқарига чиқиб кетишга мажбур этади ва К.да дум ҳосил бўлади. Ҳамма К.да ҳам дум бўлавермайди. Дум бўлишбўлмаслиги К.нинг Қуёшдан узоқяқинлигига, массаларига, об-ҳавонинг тиниқлиги ва б.га боғлиқ. К. чанг боши (диаметри) бир неча минг км.дан 1—2 км.гача, думи эса баъзан бир неча ўн миллион км.гача чўзилган бўлиши мумкин. К. думларининг кўринишига қараб уларни 3 турга ажратиш қабул қилинган: Қуёшдан қарама-қарши томонга тўғри йўналган думлар I турга; К.нинг орбитал қаракатлари йўналишига тескари томонга анча бурилган думлар II турга; қисқа, деярли тўғри ва орбитал ҳаракат йўналишига бир оз тескари бурилган думлар III турга киради. I турдаги думлар плазмалардан ташкил топган бўлиб, Қуёш шамоли таъсирида секундига ўнлаб ва юзлаб км тезликда К. ядросини тарк этади. II ва III турдаги думлар чанг ва зарралардан ташкил топган. К.лар спектрларини текшириш уларнинг ядроларини жуда майда қаттиқ моддалар — темир, кальций, никель, натрий, магний, кремний, марганец ва мўзлаган турли газлар (СН4, NH4, Н2О, СО2) аралашмасидан иборатлигини кўрсатади. К.ларнинг келиб чиқиши ҳақидаги кўплаб назариялар ичида ҳрзир қабул қилинган назарияга мувофиқ, улар Қуёш системасидаги сайёраларнинг ҳосил бўлиши даврида газ-чанг қолдиқларидан пайдо бўлган. Ҳозиргача мингдан ортиқ К. қайд қилинган, баъзилари бир неча марталаб кузатилади (2002).

Энг машҳур даврий К. — Галлей кометаси (даври Р=76 йил), Энке кометаси (Р=3,3 йил), Швассман — Вахман кометаси (комета орбитаси Юпитер ва Сатурн орбиталари орасида жойлашган). Галлей кометаси 1986 й. перигелий орқали ўтганда собиқ Иттифоқ, ғарбий Европа ва япон космик аппаратлари ёрдамида тадқиқ қилинган. К. табиатини яхшироқ ўрганиш учун уни моделлаштиришга доир лаб. тажрибаларидан фойдаланилади. Геофизик ракеталар ва космик зондлар ёрдамида бир неча юздан бир неча ўн минг км баландликда ишқорий металлар буғидан сунъий булутлар — сунъий К. ҳосил қилинган. Улар очиқ космосда К.ни моделлаш учун негиз яратди. К.нинг Қуёшга навбатдаги яқинлашишида бирон бир даврий кометага космик зонд чиқариб, унинг таркиби, магнит майдонлари ва б. физик хусусиятлари тўғрисидаги бевосита маълумотлар олиш режалаштирилган.

Абдусалом Латипов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.