Kometalar

Kometalar — Quyoş atrofida kuçli çözilgan orbitalar böylab aylanadigan, Quyoşga yaqinlaşganda gaz va çangdan iborat qobiq hamda dum hosil qiladigan kiçik osmon jismlari. Nomi yunonça «kometes» sözidan kelib çiqqan bölib, «uzun soçli» degan ma'noni beradi: qadimgi kuzatuvçilar osmonda soç tarağandek çözilgan nurli izni şunday atagan. Kometalarni örganiş Astronomiyaning muhim yönalişlaridan biri.12

ÖzME'ga köra, kometalarning [[Orbita|orbitalari]] kiçik sayyoralarnikidan ança çöziq, şu sababli ular faqat Quyoşga yaqin kelgan paytda körinadi. Aylaniş davri orbitaning çözilganligiga boğliq: ba'zi kometalar har bir neça yilda qaytib kelsa, boşqalari ming yil va undan köproq vaqtda bir marta yaqinlaşadi. Orbita tekisliklari fazoda tartibsiz joylaşgan va katta sayyoralarning tortişişi ta'sirida asta-sekin özgarib boradi. Quyoşga yaqinlaşgan sari kometa tezlaşadi, ÖzME bu tezlik sekundiga 500 km gaça yetişini yozadi; perigeliydan, ya'ni Quyoşga eng yaqin nuqtadan ötgaç, harakat yana sekinlaşadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, qisqa davrli kometalar Neptun orbitasidan narida joylaşgan Koyper kamari va unga tutaş soçilgan diskdan, uzoq davrli kometalar esa Quyoş sistemasini sferik qobiq kabi örab turgan Oort bulutidan keladi. Bu bulutdagi kometasimon jismlar soni taxminan bir trillion deb baholanadi; ularni içkariga yaqin ötgan yulduzlar va galaktikaning tortişiş ta'siri itaradi. Rusça Vikipediyaga köra, 400 dan ortiq qisqa davrli kometa ma'lum, ularning köpçiligi Yupiter oilasini taşkil etadi; mazkur oiladagi kometalar Quyoşni 3–10 yilda aylanib çiqadi.

Kometa yadro, koma va dumdan iborat. Quyoşdan uzoqda faqat yadro mavjud bölib, ÖzME'ga köra u muzlagan suv, gaz, çang va oğir elementlar aralaşmasidan tarkib topadi. Inglizça Vikipediya yadrolar diametri bir neça yuz metrdan önlab kilometrgaça boriş, ularni köpinça Fred Uippl modeliga köra «iflos qor kesagi» deb ataşlarini qayd etadi; yadroda metanol, sianid vodorod, formaldegid kabi organik birikmalar ham topilgan.

ÖzME'ga köra, Quyoşgaça masofa 3–5 astronomik birlikka qisqarganda yadrodan gaz va çang zarralari ajrala boşlaydi va uning atrofida tumansimon qobiq — koma paydo böladi. Yadro bilan koma birgalikda kometaning «boşi»ni taşkil etadi. Quyoş nurlari va Quyoş şamoli bu moddani yadrodan itarib, dum hosil qiladi, şuning uçun dum odatda Quyoşga teskari tomonga qaragan böladi. Dum har bir kometada bölavermaydi: bu jismning massasi va Quyoşdan uzoqligiga boğliq. Dumlar ba'zan önlab million kilometrga çöziladi.

ÖzME dumlarni şakliga köra uç turga ajratadi. Birinçi turdagi dumlar Quyoşdan töppa-töğri teskari yönalgan va plazmadan iborat; ular Quyoş şamoli bilan sekundiga önlab-yuzlab kilometr tezlikda uçib ketadi. Ikkinçi va uçinçi turdagi dumlar çang zarralaridan iborat bölib, kometaning harakat yönalişiga nisbatan turliça egilgan. Spektral tahlil yadroda temir, kalsiy, nikel, natriy, magniy, kremniy kabi elementlar va metan, ammiak, suv, karbonat angidrid kabi muzlagan gazlar borligini körsatgan.

ÖzME'da bayon qilingan qaraşga köra, kometalar Quyoş sistemasi sayyoralari şakllanayotgan paytda qolgan gaz-çang moddasidan hosil bölgan. Inglizça Vikipediya kometalarni asteroidlardan farqlaydi: kometalar tarkibida Quyoş issiqligida buğlanadigan uçuvçan moddalar bor, asteroidlar esa toşsimon bölib, dum çiqarmaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, Edmond Galley 1531, 1607 va 1682-yillarda körilgan kometalar aslida bitta jism ekanini isbotlab, uning 1759-yilda qaytişini oldindan aytgan; şundan söng bu kometa uning nomi bilan atala boşlagan. ÖzME eng maşhur davriy kometalar qatorida 76 yillik davrga ega Galley kometasi, 3,3 yillik davrli Enke kometasi va orbitasi Yupiter bilan Saturn orbitalari orasida yotgan Şvassman–Vaxman kometasini sanaydi. Galley kometasi 1986-yilda perigeliydan ötganida sovet, ğarbiy yevropa va yapon kosmik apparatlari yordamida tadqiq qilingan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 2005-yilda NASA'ning «Deep Impact» zondi Tempel 1 kometasiga zarba berib, uning içki qismini örgangan, Yevropa kosmik agentligining «Rosetta» missiyasi esa kometa sirtiga birinçi bölib apparat qöndirgan. Rusça Vikipediya 2021-yil avgust holatiga köra 6996 ta kometa aniqlanganini xabar qiladi. Har yili oddiy köz bilan körsa böladigan taxminan bitta kometa paydo böladi, eng yorqinlari esa «buyuk kometalar» deb ataladi.