Kommunal xöjalik
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 525–527-b. — ziyouz.com
Kommunal xöjalik — şahar, şaxarça va qişloq aholisiga xizmat körsatuvçi korxonalar, xizmatlar va xöjaliklar majmui. Şaharlarda şahar xöjaligi tarkibiga kiradi. Köpgina şahar va şaharça K.x. korxonalari sanoat korxonalarini suv, elektr energiyasi, gaz va b. b-n ta'minlaydi. Mahalliy şaroitlarga qarab sanoat korxonalarining kommunal maqsadlardagi öz inşootlari barpo etiladi.
K.x.ning taraqqiyot darajasi va faoliyati aholining farovonligiga, turmuş şaroitiga, suv hamda havoning tozaligiga bevosita ta'sir körsatadi.
K.x.ga quyidagilar kiradi: 1) sanitariya-texnika korxonalari — vodoprovodlar, kanalizatsiya, aqoli yaşaydigan joylarni tozalaş b-n şuğullanuvçi korxonalar, kir yuviş korxonalari, hammomlar va suziş-çömiliş hovuzlari; 2) transport korxonalari — şahar passajir transporti (metropoliten, tramvay, trolleybus, osma yöllar, avtobus hamda taksilar), mahalliy suv transporti; 3) energetika korxonalari — elektr, gaz va issiqlik taqsimlovçi tarmoqlar, issiqlik elektr markazlari, isitiş-buğ qozonlari va elektr st-yalari, aholi yaşaydigan joylarga xizmat körsatuvçi gaz z-dlari. Şuningdek, yöl va trotuarlar, köpriklar, yer osti qamda yer usti ötiş yöllari, umumiy foydalanişdagi kökalamzorlar, köça çiroklari, mehmonxonalar, yerdan foydalaniş, imoratlar va inşootlarni inventarlaş xizmatlari, uy-joy fondiga xizmat körsatadigan ta'mirlaş, quriliş taşqilotlari, mozorlar, krematoriylar ham K.x. tarkibiga kiradi.
20-a. boşlarigaça Özbekiston K. x. umumdavlat xöjaligi tarmoği sifatida şakllanmagan edi. Aholi içiş uçun buloq, quduq, oqar suvlar (anhor, ariklar)dan foydalangan. Şaharlardagi dahalarning xar bir mahallasida katta-kiçik hovözlar bölgan. Mahalliy aholi yaşaydigan uy-joylar qişda faqat sandal (tança) b-n isitilgan.
20-a.ning 20-y.laridan obodonçilik tadbirlari şaharlar rivojlanişining boş rejasi böyiça olib borildi, har bir tumanda kommunal xöjaligi bölimlari taşqil etildi. Keyingi ön yilliklar davomida Özbekistonda K.x. yirik sohaga aylandi, sanoat i.ç.ning rivoji va aholining tez ösişiga boğliq holda ildam sur'atlar b-n rivojlandi. Qişloq joylarida aholi yaşaydigan joylarni obod qilişda loyihalaş işlari yölga qöyildi, şaharçalar, eksperimental agroşaharlar köplab qurildi.
Özbekistonning köp tarmoqli K.x. tarkibida uy-joy xöjaligiga xizmat körsatiş va uni asraş, suv ta'minoti va kanalizatsiya, issiqlik va gaz ta'minoti, aholi yaşaydigan joylarni tozalaş b-n şuğullanuvçi sanitariya-texnika taşqilotlari, şahar yölovçilar taşiş elektr transporti (tramvay, trolleybus, metropoliten), elektr, gaz va taqsimlovçi tarmoqlar, şahar xöjaligini obodonlaştiriş, sanoat, ta'mirlaş-quriliş, loyihalaş korxonalari, taşqilotlari va b. mavjud.
Respublika K.x.da umumiy quvvati bir keça-kunduzda 6,4 mln. m3 içimlik suvni oliş kuçiga ega bölgan inşootlar, 17245 km uzunlikdagi suv ötkazgiç şoxobçalari va suv özatgiç (vodovodlar), bir keça-kunduzda umumiy quvvati 3,4 mln. m3 çiqindi suvlarni tozalaş kuçiga ega bölgan inşootlar, 5114 km kollektorlar va kanalizatsiya şoxobçalari, bir soatda 6035 Gkal issiqlik beriş quvvatiga ega bölgan isitiş qozonxonalari, 3716 km issiqlik tarmoğidan foydalanilmoqda (2001).
Özbekiston Respublikam Prezidentining 1993 i. 15 yuldagi «Özbekiston Respublikasida kommunal xizmat körsatişni boşqarişni takomillaştiriş töğrisida»gi Farmoniga muvofiq, viloyatlar va Toşkent ş.da hududiy K.x. va undan foydalaniş birlaşmalari barpo etildi. 1996 y.ning boşida respublika Kommunal xizmat körsatiş vazirligi tizimida 345 korxona va inşoot xususiylaştirildi, kommunal xizmat körsatiş korxonalari negizida 20 aksiyadorlik jamiyati barpo etildi.
Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2000 y. 18-dek.dagi «Kommunal xizmatini boşqariş tizimini yanada isloh qiliş töğrisida» Farmoni asosida Respublika Kommunal xizmat körsatiş vazirligi tugatildi va «Özkommunxizmat» agentligi taşqil etildi.
Şahar, şaharça va tuman markazlarida aholini suv b-n ta'minlaş, şuningdek, içimlik suvi sifatini yaxşilaş maqsadida 1988—95 y.larda sutkasiga 381 ming m3 içimlik suvi yetkazib beradigan vodoprovod şoxobçalari qurilib işga tuşirildi (Samarqand, Urganç, Nukus, Jizzax, Termiz, va b. şaharlarda). 90-y.larda Tuyamöyin — Urganç, Tuyamöyin — Nukus, Damxöja va b. suv quvurlari foydalanişga topşirildi. Respublikada vodoprovod tizimining umumiy quvvati bir keça-kunduzda 12,0 mln. m3 (1990 y.da — 10,5 mln.m3), köça vodoprovodlari yakka tarmoğini öz. 56231,5 km (1990 y.da — 24204,3 km)ga yetdi.
Uy-joylarni obodonlaştirişda kanalizatsiya muhim ahamiyatga ega. Özbekistonda arxeologik qazilmalar davrida ayrim yirik şaharlarda (Samarqanddagi Afrosiyob qal'asi, Toşkentdagi Qoratoş hammomi xarobasidan) sopol quvurli tazar (kanalizatsiya) qoldiği topilgan. Aholi, asosan, kir öralar, xaniqlardan foydalangan. 20-a. örtalaridan kanalizatsiya tarmoği kengaya bordi. Kanalizatsiya-tozalaş inşootlarining bir keça-kunduzdagi kuvvati esa 3,7 mln. m3 ni taşqil etadi. 1992 y.dan respublika şahar va ayniqsa, qişloqlarini gazlaştiriş ustuvor davlat siyosatiga aylandi. 1991 — 2001 y.larda aholi gaz iste'moli 3,6 marta köpaydi va 17 mlrd.m3 ga yetdi (1990 y.da 4,7 mlrd. m3). 3,6 mln. xonadon tabiiy gaz b-n ta'minlandi (2001). Respublikada jami gaz tarmoqlari öz. 103 ming km ni taşqil etdi.
Respublika kommunal xöjaligining yana bir muhim tarmoği — şaxar, şaharça va tuman markazlari sanitariya holatini yaxşilaş, qattiq va quyuq çiqindilarni öz vaqtida yiğiş va ularni çiqindi maydonlariga olib borib zararsizlantirişdir. Bu xizmat 113 şahar, 97 şaharçada yölga qöyilgan. Umumiy mayd. 930 ga bölgan 173 çiqindilar zararsizlantiriladigan maydonlar bor. Yiliga 11 mln. m3 qattiq va 5 mln. m3 dan ortiq suyuq çiqindi yiğiladi va ular 5 mingdan ortiq maşina va mexanizmlar (köça supuradigan, suv sepadigan, axlat taşiydigan, kanalizatsiya va kir öralarni tozalaydigan va b.) orqali çiqindixonalarga taşiladi. Yirik şaharlar — Andijon, Buxoro, Namangan, Uçqörğon, Farğona va b.da maxsus ixtisoslaştirilgan avtobazalar bor.
K.x. uçun oliy va örta maxsus ma'lumotli mutaxassislar Farğona politexnika, Toşkent va Samarqand arxitektura-quriliş, Toşkent temir yöl transporti muhandislari in-tlarida va Toşkent agrar un-tida, Toşkent kommunal-quriliş, Toşkent mehmonxona xöjaligi, Farğona politexnika kollejlarida tayyorlanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОММУНАЛ ХЎЖАЛИК — шаҳар, шахарча ва қишлоқ аҳолисига хизмат кўрсатувчи корхоналар, хизматлар ва хўжаликлар мажмуи. Шаҳарларда шаҳар хўжалиги таркибига киради. Кўпгина шаҳар ва шаҳарча К.х. корхоналари саноат корхоналарини сув, электр энергияси, газ ва б. б-н таъминлайди. Маҳаллий шароитларга қараб саноат корхоналарининг коммунал мақсадлардаги ўз иншоотлари барпо этилади.
К.х.нинг тараққиёт даражаси ва фаолияти аҳолининг фаровонлигига, турмуш шароитига, сув ҳамда ҳавонинг тозалигига бевосита таъсир кўрсатади.
К.х.га қуйидагилар киради: 1) санитария-техника корхоналари — водопроводлар, канализация, ақоли яшайдиган жойларни тозалаш б-н шуғулланувчи корхоналар, кир ювиш корхоналари, ҳаммомлар ва сузиш-чўмилиш ҳовузлари; 2) транспорт корхоналари — шаҳар пассажир транспорти (метрополитен, трамвай, троллейбус, осма йўллар, автобус ҳамда таксилар), маҳаллий сув транспорти; 3) энергетика корхоналари — электр, газ ва иссиқлик тақсимловчи тармоқлар, иссиқлик электр марказлари, иситиш-буғ қозонлари ва электр ст-ялари, аҳоли яшайдиган жойларга хизмат кўрсатувчи газ з-длари. Шунингдек, йўл ва тротуарлар, кўприклар, ер ости қамда ер усти ўтиш йўллари, умумий фойдаланишдаги кўкаламзорлар, кўча чироклари, меҳмонхоналар, ердан фойдаланиш, иморатлар ва иншоотларни инвентарлаш хизматлари, уй-жой фондига хизмат кўрсатадиган таъмирлаш, қурилиш ташқилотлари, мозорлар, крематорийлар ҳам К.х. таркибига киради.
20-а. бошларигача Ўзбекистон К. х. умумдавлат хўжалиги тармоғи сифатида шаклланмаган эди. Аҳоли ичиш учун булоқ, қудуқ, оқар сувлар (анҳор, ариклар)дан фойдаланган. Шаҳарлардаги даҳаларнинг хар бир маҳалласида катта-кичик ҳовўзлар бўлган. Маҳаллий аҳоли яшайдиган уй-жойлар қишда фақат сандал (танча) б-н иситилган.
20-а.нинг 20-й.ларидан ободончилик тадбирлари шаҳарлар ривожланишининг бош режаси бўйича олиб борилди, ҳар бир туманда коммунал хўжалиги бўлимлари ташқил этилди. Кейинги ўн йилликлар давомида Ўзбекистонда К.х. йирик соҳага айланди, саноат и.ч.нинг ривожи ва аҳолининг тез ўсишига боғлиқ ҳолда илдам суръатлар б-н ривожланди. Қишлоқ жойларида аҳоли яшайдиган жойларни обод қилишда лойиҳалаш ишлари йўлга қўйилди, шаҳарчалар, экспериментал агрошаҳарлар кўплаб қурилди.
Ўзбекистоннинг кўп тармоқли К.х. таркибида уй-жой хўжалигига хизмат кўрсатиш ва уни асраш, сув таъминоти ва канализация, иссиқлик ва газ таъминоти, аҳоли яшайдиган жойларни тозалаш б-н шуғулланувчи санитария-техника ташқилотлари, шаҳар йўловчилар ташиш электр транспорти (трамвай, троллейбус, метрополитен), электр, газ ва тақсимловчи тармоқлар, шаҳар хўжалигини ободонлаштириш, саноат, таъмирлаш-қурилиш, лойиҳалаш корхоналари, ташқилотлари ва б. мавжуд.
Республика К.х.да умумий қуввати бир кеча-кундузда 6,4 млн. м3 ичимлик сувни олиш кучига эга бўлган иншоотлар, 17245 км узунликдаги сув ўтказгич шохобчалари ва сув ўзатгич (водоводлар), бир кеча-кундузда умумий қуввати 3,4 млн. м3 чиқинди сувларни тозалаш кучига эга бўлган иншоотлар, 5114 км коллекторлар ва канализация шохобчалари, бир соатда 6035 Гкал иссиқлик бериш қувватига эга бўлган иситиш қозонхоналари, 3716 км иссиқлик тармоғидан фойдаланилмоқда (2001).
Ўзбекистон Республикам Президентининг 1993 и. 15 юлдаги «Ўзбекистон Республикасида коммунал хизмат кўрсатишни бошқаришни такомиллаштириш тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ, вилоятлар ва Тошкент ш.да ҳудудий К.х. ва ундан фойдаланиш бирлашмалари барпо этилди. 1996 й.нинг бошида республика Коммунал хизмат кўрсатиш вазирлиги тизимида 345 корхона ва иншоот хусусийлаштирилди, коммунал хизмат кўрсатиш корхоналари негизида 20 акциядорлик жамияти барпо этилди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2000 й. 18-дек.даги «Коммунал хизматини бошқариш тизимини янада ислоҳ қилиш тўғрисида» Фармони асосида Республика Коммунал хизмат кўрсатиш вазирлиги тугатилди ва «Ўзкоммунхизмат» агентлиги ташқил этилди.
Шаҳар, шаҳарча ва туман марказларида аҳолини сув б-н таъминлаш, шунингдек, ичимлик суви сифатини яхшилаш мақсадида 1988—95 й.ларда суткасига 381 минг м3 ичимлик суви етказиб берадиган водопровод шохобчалари қурилиб ишга туширилди (Самарқанд, Урганч, Нукус, Жиззах, Термиз, ва б. шаҳарларда). 90-й.ларда Туямўйин — Урганч, Туямўйин — Нукус, Дамхўжа ва б. сув қувурлари фойдаланишга топширилди. Республикада водопровод тизимининг умумий қуввати бир кеча-кундузда 12,0 млн. м3 (1990 й.да — 10,5 млн.м3), кўча водопроводлари якка тармоғини ўз. 56231,5 км (1990 й.да — 24204,3 км)га етди.
Уй-жойларни ободонлаштиришда канализация муҳим аҳамиятга эга. Ўзбекистонда археологик қазилмалар даврида айрим йирик шаҳарларда (Самарқанддаги Афросиёб қалъаси, Тошкентдаги Қоратош ҳаммоми харобасидан) сопол қувурли тазар (канализация) қолдиғи топилган. Аҳоли, асосан, кир ўралар, ханиқлардан фойдаланган. 20-а. ўрталаридан канализация тармоғи кенгая борди. Канализация-тозалаш иншоотларининг бир кеча-кундуздаги куввати эса 3,7 млн. м3 ни ташқил этади. 1992 й.дан республика шаҳар ва айниқса, қишлоқларини газлаштириш устувор давлат сиёсатига айланди. 1991 — 2001 й.ларда аҳоли газ истеъмоли 3,6 марта кўпайди ва 17 млрд.м3 га етди (1990 й.да 4,7 млрд. м3). 3,6 млн. хонадон табиий газ б-н таъминланди (2001). Республикада жами газ тармоқлари ўз. 103 минг км ни ташқил этди.
Республика коммунал хўжалигининг яна бир муҳим тармоғи — шахар, шаҳарча ва туман марказлари санитария ҳолатини яхшилаш, қаттиқ ва қуюқ чиқиндиларни ўз вақтида йиғиш ва уларни чиқинди майдонларига олиб бориб зарарсизлантиришдир. Бу хизмат 113 шаҳар, 97 шаҳарчада йўлга қўйилган. Умумий майд. 930 га бўлган 173 чиқиндилар зарарсизлантириладиган майдонлар бор. Йилига 11 млн. м3 қаттиқ ва 5 млн. м3 дан ортиқ суюқ чиқинди йиғилади ва улар 5 мингдан ортиқ машина ва механизмлар (кўча супурадиган, сув сепадиган, ахлат ташийдиган, канализация ва кир ўраларни тозалайдиган ва б.) орқали чиқиндихоналарга ташилади. Йирик шаҳарлар — Андижон, Бухоро, Наманган, Учқўрғон, Фарғона ва б.да махсус ихтисослаштирилган автобазалар бор.
К.х. учун олий ва ўрта махсус маълумотли мутахассислар Фарғона политехника, Тошкент ва Самарқанд архитектура-қурилиш, Тошкент темир йўл транспорти муҳандислари ин-тларида ва Тошкент аграр ун-тида, Тошкент коммунал-қурилиш, Тошкент меҳмонхона хўжалиги, Фарғона политехника коллежларида тайёрланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.