Kommunal xöjalik

Kommunal xöjalik — şahar, şaharça va qişloqlarda yaşovçi aholining kundalik ehtiyojlariga xizmat qiluvçi korxona, taşkilot va xizmatlarning yiğindisi. Ularga içimlik suvi yetkaziş, oqova suvni çiqariş, issiqlik, gaz va elektr taqsimlaş, köça va hovlilarni tozalaş, şahar yölovçi transporti kabi xizmatlar kiradi. ÖzME'ga köra, şaharlarda kommunal xöjalik şahar xöjaligining bir qismi hisoblanadi, köp hollarda esa sanoat korxonalarini ham suv, gaz va energiya bilan ta'minlaydi. Rusça Vikipediyada bu soha «şahar xöjaligi» degan kengroq tuşunça doirasida ta'riflanadi: u şahar hududidagi moddiy, madaniy va maişiy ehtiyojlarni qondiruvçi korxonalar majmui hamda davlat iqtisodiyotining alohida tarmoği sifatida körsatiladi. Soha aholining turmuş darajasi, suv va havoning tozaligi, umuman, sanitariya holatiga bevosita ta'sir qiladi.1

ÖzME kommunal xöjalikni uç asosiy guruhga ajratadi. Birinçisi — sanitariya-texnika korxonalari: suv quvurlari (vodoprovod), kanalizatsiya, aholi punktlarini tozalovçi xizmatlar, kir yuviş korxonalari, hammom va çömiliş hovuzlari. Ikkinçisi — transport: metropoliten, tramvay, trolleybus, avtobus, taksi, osma yöllar va mahalliy suv transporti. Uçinçisi — energetika: elektr, gaz va issiqlik tarmoqlari, issiqlik elektr markazlari va qozonxonalar. Bulardan taşqari yöl va trotuarlar, köpriklar, ötiş yöllari, umumiy kökalamzorlar, köça yoritgiçlari, mehmonxonalar, uy-joy fondini ta'mirlovçi taşkilotlar, qabristonlar va krematoriylar ham şu sohaga kiritiladi.

Rusça Vikipediya bu tarmoqning öziga xos jihatlarini sanaydi: faoliyat mahalliy xarakterga ega, köp korxonalar öz hududida tabiiy monopoliya hisoblanadi, iste'mol sutka va fasl davomida notekis taqsimlanadi (masalan, suv va issiqlikka talab), iste'molçilar doirasi esa doimiy.

ÖzME'ga köra, 20-asr boşlarigaça Özbekiston hududida kommunal xöjalik yaxlit davlat tarmoği sifatida şakllanmagan edi. Odamlar buloq, quduq, ariq va anhor suvidan içgan, şahar mahallalarida hovuzlar bölgan, uylar qişda asosan sandal bilan isitilgan. Şu bilan birga, arxeologlar Samarqanddagi Afrosiyob va Toşkentdagi qadimiy hammom xarobalarida sopol quvurlardan yasalgan oqova tizimi qoldiqlarini topgan.

1920-yillardan şaharlarni obodonlaştiriş boş rejalar asosida olib borila boşladi, tumanlarda kommunal bölimlar taşkil etildi. Keyingi ön yilliklarda soha sanoat va aholi ösişiga hamohang ravişda yirik tarmoqqa aylandi. Mustaqillik yillarida boşqaruv bir neça bor qayta qurildi: 1993-yilgi Prezident farmoni bilan viloyatlarda va Toşkent şahrida hududiy kommunal birlaşmalar tuzildi, 1996-yil boşigaça yuzlab korxona xususiylaştirilib, ularning bir qismi negizida aksiyadorlik jamiyatlari ta'sis etildi. 2000-yil dekabrdagi farmon bilan Kommunal xizmat körsatiş vazirligi tugatilib, uning örniga «Özkommunxizmat» agentligi taşkil qilindi.

ÖzME 2001-yil holatiga oid ma'lumotlarni keltiradi. Respublikada suv quvurlari tizimining sutkalik quvvati 12 mln m³ ga yetgan, köça suv tarmoqlarining umumiy uzunligi esa 1990-yildagiga nisbatan ikki baravardan köp oşgan. 1988–1995-yillarda Samarqand, Urganç, Nukus, Jizzax, Termiz va boşqa şaharlarda yangi suv quvurlari işga tuşirilgan, 1990-yillarda Tuyamöyin–Urganç, Tuyamöyin–Nukus kabi magistral quvurlar qurilgan. Kanalizatsiya tozalaş inşootlarining sutkalik quvvati 3,7 mln m³ atrofida bölgan.

1992-yildan şahar va qişloqlarni gazlaştiriş davlat siyosatining ustuvor yönalişlaridan biriga aylandi. ÖzME'ga köra, 1991–2001-yillarda aholining gaz iste'moli taxminan 3,6 baravar ortgan, 3,6 mln xonadon tabiiy gazga ulangan, gaz tarmoqlarining umumiy uzunligi 103 ming km ga yetgan.

Sohaning yana bir muhim yönalişi — maişiy çiqindilarni yiğiş va zararsizlantiriş. Bu xizmat 113 şahar va 97 şaharçada yölga qöyilgan, yiliga million kub metrlab qattiq va suyuq çiqindi maxsus maşinalar yordamida çiqindixonalarga olib çiqilgan. Andijon, Buxoro, Namangan, Farğona kabi yirik şaharlarda ixtisoslaşgan avtobazalar işlaydi.

ÖzME'ga köra, soha uçun oliy va örta maxsus ma'lumotli mutaxassislar Farğona politexnika instituti, Toşkent va Samarqand arxitektura-quriliş institutlari, Toşkent temir yöl transporti muhandislari instituti va Toşkent agrar universitetida, şuningdek, bir qator kollejlarda tayyorlanadi.