Kompleksonometriya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 531–532-b. — ziyouz.com
Kompleksonometriya KOMPLEKSONOMETRIYA, xelatometriya, trilonometriya — titrlaş orqali eritmadan metall ionlari miqdorini aniqlaş usuli. Bu usul metall ionlarini etilendiaminpolikarbon kislotalari b-n kompleks birikmalar hosil qilişiga asoslangan. Etilendiamin va karbon kislotalarining birikişi natijasida hosil böladigan birikmalar komplekse n l a r deyiladi. Ular umumiy holda quyidagiça ifodalanadi: (NOOS—R)2 NCH2-CH2-N(RCOOH)2, bu yerda R — alifatik radikallar.
Metall ionlari kompleksonlar b-n suvda eruvçan, kam dissotsiatsiyalanadigan, barqaror va doimiy tarkibli kompleks birikmalar — komplek-sonatlar hosil qiladi. Kompleksonning metall ioni b-n birikişida 5 yoki 6 a'zoli halqa — xelat hosil böladi. Amaliyotda etilendiamin tetrasirka kislotaning ikki natriyli tözi köproq işlatiladi. Bu birikma komplekson III yoki trilon B deb yuri-tiladi. Şu sababli K. ba'zida xelatometriya yoki trilonometriya nomi b-n ham ataladi.
Metall ionli eritmani komplekson eritmasi b-n titrlaganda quyidagi reaksiyalar kuzatiladi:
Me2+ + H2Y2- = MeY2- + 2N+ Me3+ + H2Y2” = MeY” + 2N+Me4
2” = MeY- + 2N+
Bu yerda H2Y2~ — etilendiamintetrasirka kislotaning ikki natriyli tuzi anioni. Demak, bir gramm-ekvivalent metallga, uning oksidlaniş darajasidan kat'iy nazar, bir gramm-ekvivalent komplekson birikadi. Komplekson eritmasining konsentratsiyasiga karab titrlaşga sarf bölgan har bir ml eritmaga ma'lum mikdorda metall ioni töğri keladi. Mas, 0,01 M komplekson eritmasining (q. Molyar eritma) bir ml ga 0,5869 mg Ni, 0,5894 mg So yoki 0,6354 mg Si töğri keladi. Titrlaşning tugaş nuqtasini metall — indikatorlar orqali (mureksid, erioxrom qora, erioxrom kök, pirokatexin binafşa va h.k.) yoki potensiometrik, fotometrik, amperometrik va b. usullar b-n aniqlanadi. Aniqlanayotgan metall ioni va qöşilayotgan indikatorning tabiatiga köra, muhitning rN qiymati turliça böladi va şu sababli titrlaşda maqbul indikator tanlanadi. Agar eritmada bir neça metall ionlari bölsa, asosiy ionni aniqlaş uçun aralaşma ionlarni barqaror kompleks birikma beruvçi boşqa moddalar b-n tösib (maskirovka) qöyiladi. Bunday moddalar sifatida sianid, rodanid, ftorid, sitrat, tartrat ionlari hamda trietanolamin işlatiladi. Kompleksonatlarning barqarorligi eritmaning rN mikdoriga boğliq. Şu sababli bir vaqtda eritmadagi bir neça metall ionini aniqlaş mumkin. Mas, toriy ionini eritmaning muhiti rN —1,6 bölganda, söngra rN— 4,5 bölganda şu eritmadagi nodir-yer metall ionlarini titrlaş mumkin.
K. usuli suvning qattiqligini, mineral xom aşyodagi, oqova suvlardagi metall ionlarining mikdorini aniqlaşda, şuningdek, metallurgiyada oddiy va qulay usul sifatida keng qöllaniladi.
Omonulla Xöjayev.
Q.: Molyar eritma
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОМПЛЕКСОНОМЕТРИЯ, хелатометрия, трилонометрия — титрлаш орқали эритмадан металл ионлари миқдорини аниқлаш усули. Бу усул металл ионларини этилендиаминполикарбон кислоталари б-н комплекс бирикмалар ҳосил қилишига асосланган. Этилендиамин ва карбон кислоталарининг бирикиши натижасида ҳосил бўладиган бирикмалар комплексе н л а р дейилади. Улар умумий ҳолда қуйидагича ифодаланади: (НООС—R)2 NCH2-CH2-N(RCOOH)2, бу ерда R — алифатик радикаллар.
Металл ионлари комплексонлар б-н сувда эрувчан, кам диссоциацияланадиган, барқарор ва доимий таркибли комплекс бирикмалар — комплек-сонатлар ҳосил қилади. Комплексоннинг металл иони б-н бирикишида 5 ёки 6 аъзоли ҳалқа — хелат ҳосил бўлади. Амалиётда этилендиамин тетрасирка кислотанинг икки натрийли тўзи кўпроқ ишлатилади. Бу бирикма комплексон III ёки трилон Б деб юри-тилади. Шу сабабли К. баъзида хелатометрия ёки трилонометрия номи б-н ҳам аталади.
Металл ионли эритмани комплексон эритмаси б-н титрлаганда қуйидаги реакциялар кузатилади:
Ме2+ + H2Y2- = MeY2- + 2Н+ Ме3+ + H2Y2” = MeY” + 2Н+Ме4
2” = MeY- + 2Н+
Бу ерда H2Y2~ — этилендиаминтетрасирка кислотанинг икки натрийли тузи аниони. Демак, бир грамм-эквивалент металлга, унинг оксидланиш даражасидан катъий назар, бир грамм-эквивалент комплексон бирикади. Комплексон эритмасининг концентрациясига караб титрлашга сарф бўлган ҳар бир мл эритмага маълум микдорда металл иони тўғри келади. Мас, 0,01 М комплексон эритмасининг (қ. Моляр эритма) бир мл га 0,5869 мг Ni, 0,5894 мг Со ёки 0,6354 мг Си тўғри келади. Титрлашнинг тугаш нуқтасини металл — индикаторлар орқали (мурексид, эриохром қора, эриохром кўк, пирокатехин бинафша ва ҳ.к.) ёки потенциометрик, фотометрик, амперометрик ва б. усуллар б-н аниқланади. Аниқланаётган металл иони ва қўшилаётган индикаторнинг табиатига кўра, муҳитнинг рН қиймати турлича бўлади ва шу сабабли титрлашда мақбул индикатор танланади. Агар эритмада бир неча металл ионлари бўлса, асосий ионни аниқлаш учун аралашма ионларни барқарор комплекс бирикма берувчи бошқа моддалар б-н тўсиб (маскировка) қўйилади. Бундай моддалар сифатида цианид, роданид, фторид, цитрат, тартрат ионлари ҳамда триэтаноламин ишлатилади. Комплексонатларнинг барқарорлиги эритманинг рН микдорига боғлиқ. Шу сабабли бир вақтда эритмадаги бир неча металл ионини аниқлаш мумкин. Мас, торий ионини эритманинг муҳити рН —1,6 бўлганда, сўнгра рН— 4,5 бўлганда шу эритмадаги нодир-ер металл ионларини титрлаш мумкин.
К. усули сувнинг қаттиқлигини, минерал хом ашёдаги, оқова сувлардаги металл ионларининг микдорини аниқлашда, шунингдек, металлургияда оддий ва қулай усул сифатида кенг қўлланилади.
Омонулла Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.