Kompozitsiya

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 534–535-b. — ziyouz.com

Kompozitsiya (lot. compositio — tuziliş, birlaşiş, boğlaniş) — badiiy asarning mazmunan, xarakteri va maqsadi jihatidan boğlangan qismlarining joylaşişi.

Tasviriy san'atda—rassom (haykaltaroş va b.) ğoyasini aniq ifoda etiş vositasi bölib, unda ijodkorning mahorati yorqin namoyon böladi. K. orqali muallif çiziq, şakl, rang va obrazlarni tartibga keltiradi, fazoviy kenglikni özlaştiradi va badiiy muhit yaratadi. K. asosini mantiqiylik, şakl aniqligi va ularning özaro uyğunligi taşqil qiladi. Ijodkor yaratgan har bir asarining asosida K. yotadi, unda borliqni idrok etiş jarayonida hosil böladigan fikr, his-tuyğular öz aksini topadi. K.ning «turğun» va «dinamik», «oçiq» va «yopiq» xillari mavjud. K. tuziş ma'lum «qonun» (kanon)lar b-n belgilangan va çegaralangan. Bu esa K. ifoda vositalarining torayişiga olib kelgan. Uyğoniş davrida «turğun» va «yopiq» K., barokko san'atida «dinamik» va «oçiq» K. ustuvorlik qilgan. San'at tarixida qonunlarga böysunib yaratilgan K.lar va erkin kompozitsion usullarga asoslanib K. yaratiş harakatlari birday muhim rol öynagan. Uyğoniş davrida K.ni ilmiy asoslaşga in-tiliş kuzatiladi.

Tasviriy san'atning har bir turi öziga xos kompozitsion uslublarga ega. Mac, kitob bezagi (rasm) mahobatli devoriy rassomlik K.sidan farq qiladi. Şuningdek, K.ni idrok qiliş ham turliça bölişi mumkin. Mac, haykaltaroşlik asarlaridan relyefni faqat old tomondan köriş mumkin. Aksinça, mahobatli yodgorliklarni esa aylanib tomoşa qiliş lozim. Haykaltaroş asar yaratayotganda K. qonunlarini e'tiborga olişi kerak. Tasviriy san'atda köp şakl (figura)li kartina va haykallar ham K. deb ataladi.

Me'morlikda — K. (mujassamot) bino (inşoot va ularning majmualari)ning tuzilişi, vazifasi va ğoyaviy badiiy jihatlari birligi va şaharsozlikdagi örnini ta'minlaşdan iborat; K. butun bir şahar yoki me'moriy ansambl, alohida bino yoki inşootning taşqi qiyofasi b-n içki xonalari, tuzilişi b-n bezaklari, rangi, loyihasi va qurilişini aniqlaydi, atrof muhit b-n uyğunlaşişi me'moriy K.ga kiradi. Bu esa me'mordan katta mahorat talab etadi.

Adabiyotda K. — asarni badiiy şakllantirişga xizmat qiladigan turli qismlarning holati, özaro boğliqligi, voqea, xarakter-obrazlar, lirik çekinişlar, tafsilotlar bayoni va ş.k. ma'lum maqsadga böysundiriladi. Asar K.sining yaxlitligi uning asosiy şartidir. Ortiqça personaj, epizod va detallar asar qimmatini pasaytiradi. Şuning uçun ham badiiy asarda heç qanday yetişmovçilik ham, ortiqçalik ham bölmasligi kerak. K.ning öziga xosligi syujet unsurlarining qanday tartib b-n joylaştirilişiga, syujetdan taşqari unsurlar (lirik, falsafiy-publitsistik çekinişlar, qöşimça epizodlar) ning bor-yöqligiga, peyzaj, portret, psixologik tasvir, muallif tavsifi kabi vositalarning meyori va tartibiga boğliq. K. yaratiş usuli va uslublari turli-tuman. Qadimdan K.ni asar ğoyasi b-n uzviy boğliq holda tuşunib kelingan. K. asarning şunçaki tuzilişi emas, balki şu tuzilişning maqsadi, uning nima asosida tuzilganligidir. K. asar ğoyasiga boğliq. Tanlangan obraz yoki voqea asarga kiritiş uçun muvofiqmi yoki yöqmi — buni faqat yozuvçi aytmoqçi bölgan gapga nisbatan aniqlaş mumkin. Bu ham K.ning muhim bir tomoni. K. şu jihati b-n asarda mazmunning qay darajada mazmundorligini körsatuvçi muhim omillardan.

Musiqada — 1) musiqa asarining tuzilişi (q. Musiqa şakli); 2) kompozitor ijodining mahsuli, tugal musiqa asari; 3) köp ovozli musiqa asarlarini yaratiş jarayoni, badiiy ijod turi; 4) konservatoriya va b. musiqa öquv yurtlarida öqitiladigan tarixiy-nazariy va amaliy fan. Musiqiy mavzularni yaratiş tamoyillari, ularni rivojlantirişda köp ovozli musiqa vositalaridan unumli foydalaniş yöllari, muayyan musiqa janri, tur va uslublarning xususiyatlari, asarlar tuzilişi va tugal şaklga keltirilişi qonun-qoidalari kabi ma'lumotlardan iborat.

Q.: Musiqa şakli

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОМПОЗИЦИЯ (лот. compositio — тузилиш, бирлашиш, боғланиш) — бадиий асарнинг мазмунан, характери ва мақсади жиҳатидан боғланган қисмларининг жойлашиши.

Тасвирий санъатда—рассом (ҳайкалтарош ва б.) ғоясини аниқ ифода этиш воситаси бўлиб, унда ижодкорнинг маҳорати ёрқин намоён бўлади. К. орқали муаллиф чизиқ, шакл, ранг ва образларни тартибга келтиради, фазовий кенгликни ўзлаштиради ва бадиий муҳит яратади. К. асосини мантиқийлик, шакл аниқлиги ва уларнинг ўзаро уйғунлиги ташқил қилади. Ижодкор яратган ҳар бир асарининг асосида К. ётади, унда борлиқни идрок этиш жараёнида ҳосил бўладиган фикр, ҳис-туйғулар ўз аксини топади. К.нинг «турғун» ва «динамик», «очиқ» ва «ёпиқ» хиллари мавжуд. К. тузиш маълум «қонун» (канон)лар б-н белгиланган ва чегараланган. Бу эса К. ифода воситаларининг торайишига олиб келган. Уйғониш даврида «турғун» ва «ёпиқ» К., барокко санъатида «динамик» ва «очиқ» К. устуворлик қилган. Санъат тарихида қонунларга бўйсуниб яратилган К.лар ва эркин композицион усулларга асосланиб К. яратиш ҳаракатлари бирдай муҳим роль ўйнаган. Уйғониш даврида К.ни илмий асослашга ин-тилиш кузатилади.

Тасвирий санъатнинг ҳар бир тури ўзига хос композицион услубларга эга. Mac, китоб безаги (расм) маҳобатли деворий рассомлик К.сидан фарқ қилади. Шунингдек, К.ни идрок қилиш ҳам турлича бўлиши мумкин. Mac, ҳайкалтарошлик асарларидан рельефни фақат олд томондан кўриш мумкин. Аксинча, маҳобатли ёдгорликларни эса айланиб томоша қилиш лозим. Ҳайкалтарош асар яратаётганда К. қонунларини эътиборга олиши керак. Тасвирий санъатда кўп шакл (фигура)ли картина ва ҳайкаллар ҳам К. деб аталади.

Меъморликда — К. (мужассамот) бино (иншоот ва уларнинг мажмуалари)нинг тузилиши, вазифаси ва ғоявий бадиий жиҳатлари бирлиги ва шаҳарсозликдаги ўрнини таъминлашдан иборат; К. бутун бир шаҳар ёки меъморий ансамбль, алоҳида бино ёки иншоотнинг ташқи қиёфаси б-н ички хоналари, тузилиши б-н безаклари, ранги, лойиҳаси ва қурилишини аниқлайди, атроф муҳит б-н уйғунлашиши меъморий К.га киради. Бу эса меъмордан катта маҳорат талаб этади.

Адабиётда К. — асарни бадиий шакллантиришга хизмат қиладиган турли қисмларнинг ҳолати, ўзаро боғлиқлиги, воқеа, характер-образлар, лирик чекинишлар, тафсилотлар баёни ва ш.к. маълум мақсадга бўйсундирилади. Асар К.сининг яхлитлиги унинг асосий шартидир. Ортиқча персонаж, эпизод ва деталлар асар қимматини пасайтиради. Шунинг учун ҳам бадиий асарда ҳеч қандай етишмовчилик ҳам, ортиқчалик ҳам бўлмаслиги керак. К.нинг ўзига хослиги сюжет унсурларининг қандай тартиб б-н жойлаштирилишига, сюжетдан ташқари унсурлар (лирик, фалсафий-публицистик чекинишлар, қўшимча эпизодлар) нинг бор-йўқлигига, пейзаж, портрет, психологик тасвир, муаллиф тавсифи каби воситаларнинг меъёри ва тартибига боғлиқ. К. яратиш усули ва услублари турли-туман. Қадимдан К.ни асар ғояси б-н узвий боғлиқ ҳолда тушуниб келинган. К. асарнинг шунчаки тузилиши эмас, балки шу тузилишнинг мақсади, унинг нима асосида тузилганлигидир. К. асар ғоясига боғлиқ. Танланган образ ёки воқеа асарга киритиш учун мувофиқми ёки йўқми — буни фақат ёзувчи айтмоқчи бўлган гапга нисбатан аниқлаш мумкин. Бу ҳам К.нинг муҳим бир томони. К. шу жиҳати б-н асарда мазмуннинг қай даражада мазмундорлигини кўрсатувчи муҳим омиллардан.

Мусиқада — 1) мусиқа асарининг тузилиши (қ. Мусиқа шакли); 2) композитор ижодининг маҳсули, тугал мусиқа асари; 3) кўп овозли мусиқа асарларини яратиш жараёни, бадиий ижод тури; 4) консерватория ва б. мусиқа ўқув юртларида ўқитиладиган тарихий-назарий ва амалий фан. Мусиқий мавзуларни яратиш тамойиллари, уларни ривожлантиришда кўп овозли мусиқа воситаларидан унумли фойдаланиш йўллари, муайян мусиқа жанри, тур ва услубларнинг хусусиятлари, асарлар тузилиши ва тугал шаклга келтирилиши қонун-қоидалари каби маълумотлардан иборат.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.