Komstok qurti

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 541–542-b. — ziyouz.com

Komstok qurti KOMSTOK QURTI, kometok çervetsi (Psiudococcus comstocki Huw.) — koksidiyalar kenja turkumiga kiradigan haşarot, içki va taşqi karantin obyekti. Birinçi marta 1890 y.da AQŞning Kaliforniya ştatida D.Komstok tomonidan topilgan. Urğoçisining tanasi uzunligi 3—4 mm, tuxum qöyiş davrida 5—6 mm ga yetadi. Tanasi oq mumsimon parda b-n qoplangan, çetlarida 17 juft mumsimon ösiq, şu jumladan, tana uzunligining yarmigaça boradigan ikkita dum ipi bor. Közlari yirik, möylovlari 8 bölim-li, erkagi 1,2—1,5 mm uzunlikda, qanotli, tusi qizğiş, közlari qora, qizil doiralar b-n öralgan. Möylovlari 10 böğimli. Urğoçisi 600 ga yaqin tuxum qöyadi. Tuxumining kattaligi 0,3 mm, oval şaklda. Daraxtlar kovagida, ösimlik ildizlarida, xazon orasida, devor yoriqlarida tuxumlik bosqiçida qişlaydi.

Bir yilda 3—4 avlod beradi. Apr. oyida tuxumdan çiqqan qurtlar zararlagan tut daraxti novdalari qinğir-qiyşiq bölib, barglar sarğayadi va qurib qoladi, daraxt tanasi, ildizlari va şoxlarida şiş va yoriqlar hosil böladi. Qurt tezagi b-n ifloslangan tut bargi esa ipak qurti uçun zararlidir.

K.q. tut daraxtidan taşqari, şaftoli, anor, makkajöxori, kartoşka, karam, pomidor, qovun, tarvöz va bir qator boşqa köpgina daraxtsimon va ötsimon ösimliklarning tanasi, poyalari, şoxlari, barglari, kurtaklari, şona, ğunça, gullari, mevalariga va 5—6 sm çuqurlikda tuproqsagi ildizlarining yuqori qismiga zarar yet-kazadi (oq momiqqa öxşagan qoldiq qoldiradi). K.q. Özbekistonga 1939 y.da Yaponiyadan keltirilgan tut köçatlari b-n kelib qolgan.

Kuraş çoralari: eng afzali biologik usul. K.q.ning kuşandasi bölgan psevdafikusni köpaytirib, zararlangan hududlarga tarqatiş lozim. Agrotexnika tadbirlarini öz vaqtida ötkaziş; begona ötlar, közda xazonlarni va qurigan şox-şabbalarni yiğiştirib yoqib taşlaş; ekiladigan yangi köçatlarni maxsus xonalarda dezinfeksiya qiliş şart (q. Çervetslar). Sulton Aşmuhamedov, Norqözi Ergaşev.

Q.: Çervetslar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОМСТОК ҚУРТИ, кометок червеци (Psiudococcus comstocki Huw.) — кокцидиялар кенжа туркумига кирадиган ҳашарот, ички ва ташқи карантин объекти. Биринчи марта 1890 й.да АҚШнинг Калифорния штатида Д.Комсток томонидан топилган. Урғочисининг танаси узунлиги 3—4 мм, тухум қўйиш даврида 5—6 мм га етади. Танаси оқ мумсимон парда б-н қопланган, четларида 17 жуфт мумсимон ўсиқ, шу жумладан, тана узунлигининг ярмигача борадиган иккита дум ипи бор. Кўзлари йирик, мўйловлари 8 бўлим-ли, эркаги 1,2—1,5 мм узунликда, қанотли, туси қизғиш, кўзлари қора, қизил доиралар б-н ўралган. Мўйловлари 10 бўғимли. Урғочиси 600 га яқин тухум қўяди. Тухумининг катталиги 0,3 мм, овал шаклда. Дарахтлар ковагида, ўсимлик илдизларида, хазон орасида, девор ёриқларида тухумлик босқичида қишлайди.

Бир йилда 3—4 авлод беради. Апр. ойида тухумдан чиққан қуртлар зарарлаган тут дарахти новдалари қинғир-қийшиқ бўлиб, барглар сарғаяди ва қуриб қолади, дарахт танаси, илдизлари ва шохларида шиш ва ёриқлар ҳосил бўлади. Қурт тезаги б-н ифлосланган тут барги эса ипак қурти учун зарарлидир.

К.қ. тут дарахтидан ташқари, шафтоли, анор, маккажўхори, картошка, карам, помидор, қовун, тарвўз ва бир қатор бошқа кўпгина дарахтсимон ва ўтсимон ўсимликларнинг танаси, поялари, шохлари, барглари, куртаклари, шона, ғунча, гуллари, меваларига ва 5—6 см чуқурликда тупроқцаги илдизларининг юқори қисмига зарар ет-казади (оқ момиққа ўхшаган қолдиқ қолдиради). К.қ. Ўзбекистонга 1939 й.да Япониядан келтирилган тут кўчатлари б-н келиб қолган.

Кураш чоралари: энг афзали биологик усул. К.қ.нинг кушандаси бўлган псевдафикусни кўпайтириб, зарарланган ҳудудларга тарқатиш лозим. Агротехника тадбирларини ўз вақтида ўтказиш; бегона ўтлар, кўзда хазонларни ва қуриган шох-шаббаларни йиғиштириб ёқиб ташлаш; экиладиган янги кўчатларни махсус хоналарда дезинфекция қилиш шарт (қ. Червецлар). Султон Ашмуҳамедов, Норқўзи Эргашев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.