Kon kombayni
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 542–543-b. — ziyouz.com
Kon kombayni — foydali qazilmalar yoki toğ jinslarini umumiy massadan ajratib oliş, maydalaş va transport vositalariga ortiş işlarini bir yöla bajaradigan kon maşinasi. Asosiy qismlari: kon jinslari massivini buzib, ularni maydalaydigan iş organi; yuklaş organi; harakatlantiruvçi dvigatellar; siljitiş mexanizmlari; havosini yangilab turiş va çanglarni tötib qoliş qurilmalari; boşqariş organlari. Foydali qazilmalarni qazib çiqariş uçun möljallangan K. k. — tozalaş kombayni, kon yölaqlarini tayyorlaş uçun möljallangan K. k. — ö t i ş kombayni, uçastkada lavani birinçi işga tuşiriş uçun möljallangan K.k. — k ye s i ş kombayni deb ataladi.
Tozalaş K. k. ning qiya, yotiq va tik qatlamda işlovçi; juda yupqa (0,8 m gaça), yupqa (0,81 — 1,21 m), örtaça yupqa (1,21—3,5 m) va qalin (3,5 m dan yuqori) qatlamlardan qazib oladigan; şuningdek, tor joyni kamraydigan va keng joyni kamraydigan xillari bor. Tik qatlamda işlovçi kombaynda kömir yuklovçi qismi bölmaydi. Tozalaş K. k. dagi asosiy iş organlari: kesuvçi zanjirlari bölgan bir yoki bir neça bar (rama)lardan iborat bölgan barli; aylaniş öqi vertikal yoki gorizontal joylaşgan barabanli; aylaniş öqi gorizontal joylaşgan şnekli; burğilaş iş organlari. Bölardan taşkari, birlaştirilgan (mas, burğilaş va barabanli) iş organlari ham qöllaniladi. Tozalaş K.k. kombaynga montaj qilingan mexanizm, kanat yoki gusenitsa yordamida harakatlanadi. Ötiş K. k. foydali qazilmani yoki jinslarni asosiy massadan ajratuvçi, strelkasimon, burğili (rotorli, rotorli-planetarli) va tebranma iş organiga ega. Ular gusenitsali, odimlovçi aralaş harakatlantirgiç yordamida harakatlanadi. Yuklaş organi kovş, sidirgiçli konveyer, şnek va b. körinişda böladi. Ötiş kombaynlari yordamida butun kon yölaklari oçib bölingaç, şaxta maydoni lava deb ataluvçi iş uçastkalariga bölinadi. Har qaysi lavada tozalaş kombaynlarida qazilmani qazişga kirişişdan oldin kesiş K.k. yordamida kon massasi butun lava böylab kesiladi. Bu kombayn b-n istalgan qatlamdagi kömir katlamini kesiş mumkin. Bunday K. k.ning iş organi ikki şarnirli zanjiri bölgan tebranuvçi qöşaloq bardan iborat. Qazib çiqarilgan foydali qazilma yoki toğ jinslari yuklaş organi yordamida konveyerta ortiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОН КОМБАЙНИ — фойдали қазилмалар ёки тоғ жинсларини умумий массадан ажратиб олиш, майдалаш ва транспорт воситаларига ортиш ишларини бир йўла бажарадиган кон машинаси. Асосий қисмлари: кон жинслари массивини бузиб, уларни майдалайдиган иш органи; юклаш органи; ҳаракатлантирувчи двигателлар; силжитиш механизмлари; ҳавосини янгилаб туриш ва чангларни тўтиб қолиш қурилмалари; бошқариш органлари. Фойдали қазилмаларни қазиб чиқариш учун мўлжалланган К. к. — тозалаш комбайни, кон йўлақларини тайёрлаш учун мўлжалланган К. к. — ў т и ш комбайни, участкада лавани биринчи ишга тушириш учун мўлжалланган К.к. — к е с и ш комбайни деб аталади.
Тозалаш К. к. нинг қия, ётиқ ва тик қатламда ишловчи; жуда юпқа (0,8 м гача), юпқа (0,81 — 1,21 м), ўртача юпқа (1,21—3,5 м) ва қалин (3,5 м дан юқори) қатламлардан қазиб оладиган; шунингдек, тор жойни камрайдиган ва кенг жойни камрайдиган хиллари бор. Тик қатламда ишловчи комбайнда кўмир юкловчи қисми бўлмайди. Тозалаш К. к. даги асосий иш органлари: кесувчи занжирлари бўлган бир ёки бир неча бар (рама)лардан иборат бўлган барли; айланиш ўқи вертикал ёки горизонтал жойлашган барабанли; айланиш ўқи горизонтал жойлашган шнекли; бурғилаш иш органлари. Бўлардан ташкари, бирлаштирилган (мас, бурғилаш ва барабанли) иш органлари ҳам қўлланилади. Тозалаш К.к. комбайнга монтаж қилинган механизм, канат ёки гусеница ёрдамида ҳаракатланади. Ўтиш К. к. фойдали қазилмани ёки жинсларни асосий массадан ажратувчи, стрелкасимон, бурғили (роторли, роторли-планетарли) ва тебранма иш органига эга. Улар гусеницали, одимловчи аралаш ҳаракатлантиргич ёрдамида ҳаракатланади. Юклаш органи ковш, сидиргичли конвейер, шнек ва б. кўринишда бўлади. Ўтиш комбайнлари ёрдамида бутун кон йўлаклари очиб бўлингач, шахта майдони лава деб аталувчи иш участкаларига бўлинади. Ҳар қайси лавада тозалаш комбайнларида қазилмани қазишга киришишдан олдин кесиш К.к. ёрдамида кон массаси бутун лава бўйлаб кесилади. Бу комбайн б-н исталган қатламдаги кўмир катламини кесиш мумкин. Бундай К. к.нинг иш органи икки шарнирли занжири бўлган тебранувчи қўшалоқ бардан иборат. Қазиб чиқарилган фойдали қазилма ёки тоғ жинслари юклаш органи ёрдамида конвейерта ортилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.