Konflikt
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 588–589-b. — ziyouz.com
Konflikt (lot. contlictue — ixtilof, töqnaşiş) — 1) qarşi tomonlar, fikrlar, kuçlar töqnaşuvi; 2) adabiyot va san'atda — badiiy asar mohiyatida yotgan ziddiyat, personajlarning özaro töqnaşişi, ixtilofi. K. epik asarlarga nisbatan qöllanadi, lirik asarlarda esa u kolliziya, keçinma, fikr oqimi tarzida namoyon böladi. K.ning 3 xil körinişi mavjud: asar qahramonlarining birbirlari b-n töqnaşuvi, kuraşi; şart-şaroit, muhit b-n töqnaşuv; öz-özi b-n içki kuraş. Dramaaa K. hara-katni rivojlantiruvçi, keskinlaştiruvçi xususiyatga ega. K.da yozuvçining dunyoqaraşi, voqelikni, hayotni, dunyoni va insonni qanday idrok etişi va tuşunişi namoyon böladi. Dramaturgiyada «taşqi» K.ga keng örin beriladi, bunda qahramonlar özaro bir-biri b-n ixtilofda, kuraşda böladi, «içki» K.da esa qahramonning öz burçini his etişi b-n ojiz ruhiy tomoni, hissiy iztiroblari, holati örtasidagi ziddiyat tarzida körinadi. Mazmuni, yönalişi nuqtai nazaridan K.ning maişiy, axloqiy, ijtimoiy, siyosiy, falsafiy va b. turlari mavjud. Voqealar rivoji davomida ijtimoiy K. siyosiy K.ga, siyosiy K. falsafiy K.ga aylanişi mumkin. Katta, ötkir ğoyalar uçun keskin kuraşga asoslangan töqnaşuvda fojiaviy ruh ustun bölib, fojiaviy K.ni tuğdiradi yoki kulgili, ötkir hajviy yönalişdagi vaziyat, holat, voqealar kulgili ruhni hosil qiladi. K.ning mohiyati zamon, makon b-n jips boğliq. Şunday K.lar böladiki, davr ötişi b-n ular barham topadi. Mac, qad. dunyoda yaratilgan asarlar K.ti zaminida taqdir taqozosi turgan bölsa, örta asrlardagi asarlarda ilohiy kuç b-n insondagi şaytoniy hirs K.ning asosini taşqil etadi. Romantizm davrida voqelik, muhit, şart-şaroit b-n ideal örtasida, yaxşilik b-n yomonlik, ruhiy erkinlik b-n turmuş taşvişlari örtasidagi ziddiyat hukmronlik qilgan, realizm tantana qilgan davrda inson mohiyati, uning istagi, imkoniyati b-n ijtimoiy-tarixiy şart-şaroit zaminida K. yuzaga kelgan. Şunday boqiy mavzular borki (mas, saxiylik va xasislik, vafodorlik va bevafolik, tiriklik va ölim), bölarda K. har bir davrning ma'naviy, ruhiy talab va ehtiyojlaridan kelib çiqib talqin qilinadi. Şörolar davrida — sotsialistik realizm metodi hukmronlik qilgan davrda K. zaminiga ijtimoiy-sinfiy antagonizm qöyilgan va bu ziddiyatning inqilobiy yöl b-n yeçilişi talab qilingan, individual axloq b-n jamoa ongi örtasidagi, xususiy mulkçilik ruhiyati b-n jamoat, xalq manfaati örtasidagi kuraş tarzida qöyilgan. Şöro tuzumini tanqid qiliş man etilgan va şu tufayli adabiyotda, ayniqsa dramaturgiyada K.sizlik «nazariya»si kelib çiqqan. Hayotdagi keskin ziddiyatlarni çetlab ötiş, voqelikni, hayotni böyab körsatiş, insonni şunçaki bir qöğirçoq, robot tarzida körsatiş bu davr adabiyotining boş belgisi bölgan. Milliy mustaqillik tufayli özbek adabiyoti va san'atining ijodiy usuli realistik metod bölib qoldi, hayot va insonni haqqoniy tasvirlaş, voqelikdagi ziddiyatlar kulami va mohiyatini teran oçiş, inson va jamiyatning kamol topişidagi qiyinçiliklarni, murakkab jarayonlarni oqilona tasvirlaş yagona mezonga aylandi. Ammo yozuvçi, san'atkor voqelikdagi ziddiyatlarni qanday bölsa, şundayligiça badiiy asarga köçirmaydi, aksinça, ularni tanlab oladi, umumlaştiradi, yanada keskinlaştiradi, ular ma'nosi, mohiyatini oçadi, tuşuntiradi.
Sadohiddin Mamajonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОНФЛИКТ (лот. contlictue — ихтилоф, тўқнашиш) — 1) қарши томонлар, фикрлар, кучлар тўқнашуви; 2) адабиёт ва санъатда — бадиий асар моҳиятида ётган зиддият, персонажларнинг ўзаро тўқнашиши, ихтилофи. К. эпик асарларга нисбатан қўлланади, лирик асарларда эса у коллизия, кечинма, фикр оқими тарзида намоён бўлади. К.нинг 3 хил кўриниши мавжуд: асар қаҳрамонларининг бирбирлари б-н тўқнашуви, кураши; шарт-шароит, муҳит б-н тўқнашув; ўз-ўзи б-н ички кураш. Драмааа К. ҳара-катни ривожлантирувчи, кескинлаштирувчи хусусиятга эга. К.да ёзувчининг дунёқараши, воқеликни, ҳаётни, дунёни ва инсонни қандай идрок этиши ва тушуниши намоён бўлади. Драматургияда «ташқи» К.га кенг ўрин берилади, бунда қаҳрамонлар ўзаро бир-бири б-н ихтилофда, курашда бўлади, «ички» К.да эса қаҳрамоннинг ўз бурчини ҳис этиши б-н ожиз руҳий томони, ҳиссий изтироблари, ҳолати ўртасидаги зиддият тарзида кўринади. Мазмуни, йўналиши нуқтаи назаридан К.нинг маиший, ахлоқий, ижтимоий, сиёсий, фалсафий ва б. турлари мавжуд. Воқеалар ривожи давомида ижтимоий К. сиёсий К.га, сиёсий К. фалсафий К.га айланиши мумкин. Катта, ўткир ғоялар учун кескин курашга асосланган тўқнашувда фожиавий руҳ устун бўлиб, фожиавий К.ни туғдиради ёки кулгили, ўткир ҳажвий йўналишдаги вазият, ҳолат, воқеалар кулгили руҳни ҳосил қилади. К.нинг моҳияти замон, макон б-н жипс боғлиқ. Шундай К.лар бўладики, давр ўтиши б-н улар барҳам топади. Mac, қад. дунёда яратилган асарлар К.ти заминида тақдир тақозоси турган бўлса, ўрта асрлардаги асарларда илоҳий куч б-н инсондаги шайтоний ҳирс К.нинг асосини ташқил этади. Романтизм даврида воқелик, муҳит, шарт-шароит б-н идеал ўртасида, яхшилик б-н ёмонлик, руҳий эркинлик б-н турмуш ташвишлари ўртасидаги зиддият ҳукмронлик қилган, реализм тантана қилган даврда инсон моҳияти, унинг истаги, имконияти б-н ижтимоий-тарихий шарт-шароит заминида К. юзага келган. Шундай боқий мавзулар борки (мас, сахийлик ва хасислик, вафодорлик ва бевафолик, тириклик ва ўлим), бўларда К. ҳар бир даврнинг маънавий, руҳий талаб ва эҳтиёжларидан келиб чиқиб талқин қилинади. Шўролар даврида — социалистик реализм методи ҳукмронлик қилган даврда К. заминига ижтимоий-синфий антагонизм қўйилган ва бу зиддиятнинг инқилобий йўл б-н ечилиши талаб қилинган, индивидуал ахлоқ б-н жамоа онги ўртасидаги, хусусий мулкчилик руҳияти б-н жамоат, халқ манфаати ўртасидаги кураш тарзида қўйилган. Шўро тузумини танқид қилиш ман этилган ва шу туфайли адабиётда, айниқса драматургияда К.сизлик «назария»си келиб чиққан. Ҳаётдаги кескин зиддиятларни четлаб ўтиш, воқеликни, ҳаётни бўяб кўрсатиш, инсонни шунчаки бир қўғирчоқ, робот тарзида кўрсатиш бу давр адабиётининг бош белгиси бўлган. Миллий мустақиллик туфайли ўзбек адабиёти ва санъатининг ижодий усули реалистик метод бўлиб қолди, ҳаёт ва инсонни ҳаққоний тасвирлаш, воқеликдаги зиддиятлар кулами ва моҳиятини теран очиш, инсон ва жамиятнинг камол топишидаги қийинчиликларни, мураккаб жараёнларни оқилона тасвирлаш ягона мезонга айланди. Аммо ёзувчи, санъаткор воқеликдаги зиддиятларни қандай бўлса, шундайлигича бадиий асарга кўчирмайди, аксинча, уларни танлаб олади, умумлаштиради, янада кескинлаштиради, улар маъноси, моҳиятини очади, тушунтиради.
Садоҳиддин Мамажонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.