Konflikt

Konflikt (lotinça conflictus — ixtilof, töqnaşuv) — keng ma'noda qarama-qarşi tomonlar, fikrlar yoki kuçlarning töqnaşuvi; adabiyot va san'atda esa badiiy asar zaminida yotgan ziddiyat, personajlar örtasidagi yoki personaj içidagi kuraş. Inglizça Vikipediyaga köra, konflikt hikoya va dramatik tuzilmaning asosiy unsurlaridan biri bölib, qarama-qarşi kuçlar qahramonlar maqsadiga erişişini qiyinlaştiradi yoki keçiktiradi va şu bilan ularni harakatga undaydi.1

ÖzME'ga köra, konflikt tuşunçasi asosan epik asarlarga nisbatan qöllanadi, lirikada esa u kolliziya, keçinma yoki fikr oqimi şaklida namoyon böladi. Dramada konflikt voqealarni harakatga keltiradi va keskinlaştiradi. Unda yozuvçining dunyoqaraşi, hayot va insonni qanday tuşunişi aks etadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, konfliktning vazifasi hikoyada taranglik yaratiş: kitobxon qaysi kuç ğolib çiqişini bilmagani uçun asarni qiziqiş bilan kuzatadi. Bir asarda bir neça konflikt bölişi mumkin; ular yeçilganda kitobxon yakun tuyğusini his qiladi, asosiy konflikt yeçilmay qolsa, asar «oçiq final» bilan tugaydi.

ÖzME konfliktning uç asosiy körinişini ajratadi: qahramonlarning bir-biri bilan töqnaşuvi; qahramonning şart-şaroit va muhit bilan kuraşi; insonning öz-özi bilan içki kuraşi. Inglizça Vikipediyada ham şunga yaqin tasnif keltiriladi: «inson insonga qarşi», «inson tabiatga qarşi» va «inson özi bilan»; ba'zan «inson jamiyatga qarşi», «inson taqdirga qarşi» kabi turlar ham qöşiladi. Masalan, Ernest Xeminguyning «Çol va dengiz» qissasida asosiy konflikt inson va tabiat örtasida keçadi.

ÖzME'ga köra, dramaturgiyada «taşqi» konflikt qahramonlarning bir-biri bilan ixtilofi sifatida, «içki» konflikt esa qahramonning burç tuyğusi bilan ruhiy zaifligi, hissiy iztiroblari örtasidagi ziddiyat sifatida körinadi. Mazmuniga köra konfliktning maişiy, axloqiy, ijtimoiy, siyosiy va falsafiy turlari farqlanadi; voqealar rivojida biri boşqasiga aylanişi mumkin. Katta ğoyalar uçun keskin kuraş fojiaviy konfliktni, kulgili vaziyatlar esa hajviy konfliktni yuzaga keltiradi.

ÖzME konflikt mazmuni davr va makon bilan çambarças boğliqligini ta'kidlaydi. Qadimgi dunyo asarlarida u köpinça taqdir hukmiga, örta asr asarlarida ilohiy kuç va insondagi nafs örtasidagi kuraşga asoslangan. Romantizm davrida ideal bilan voqelik, yaxşilik bilan yomonlik, ruhiy erkinlik bilan kundalik taşvişlar örtasidagi ziddiyat ustun bölgan, realizmda esa inson istaklari bilan ijtimoiy-tarixiy şaroit örtasidagi töqnaşuv markazga çiqqan. Saxiylik va xasislik, vafo va xiyonat, hayot va ölim kabi abadiy mavzular har davrda öz ma'naviy ehtiyojlariga mos talqin qilinadi.

ÖzME'ga köra, sovet davrida rasmiy adabiy uslub konfliktni sinfiy ziddiyat va uning inqilobiy yeçimi orqali talqin qilişni talab qilgan, mavjud tuzumni tanqid qiliş esa taqiqlangan. Natijada, ayniqsa dramaturgiyada, «konfliktsizlik nazariyasi» paydo bölgan: hayotdagi keskin ziddiyatlar çetlab ötilib, voqelik bezab körsatilgan. Mustaqillik yillarida özbek adabiyotida hayotni haqqoniy aks ettiriş va ziddiyatlar mohiyatini oçib beriş asosiy mezonga aylangan.

ÖzME ta'kidlaşiça, yozuvçi hayotdagi ziddiyatlarni asarga aynan köçirmaydi: ularni saralaydi, umumlaştiradi, keskinlaştiradi va mohiyatini oçib beradi.