Konsul
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 577-b. — ziyouz.com
Konsul (lot. consul — maslahatçi) — 1) Kdd. Rimda ilk respublika davrida vujudga kelgan oliy mansabdor şaxs. Konsullar 2 kişidan iborat tartibda dastlab 1 yillik muddatga faqat patritsiylar tomonidan saylangan. Mil. av 367 y.dan söng K.dan biri plebeylar orasidan saylangan. K. xalq yiğinlari va senatni çaqirgan. Alohida hollarda senat K.ga çeksiz xuquqlar bergan. K. imperiya davrida öz amaliy ahamiyatini yöqotib, faxriy unvonga aylangan; 2) örta asr Şim. va Markaziy Italiya şaharlaridagi oliy mansabdor şaxs. 8-a. ning 1-yarmida K. fuqarolar tomonidan, asosan, 1 yilga 4— 12 kişidan iborat tarkibda saylanib, oliy ijroiya, ma'muriy, moliyaviy, sud va qisman qonun çiqaruvçi hokimiyatga egalik qilgan va şahar patritsiylari manfaatini ifoda etgan; 3) bir davlatning boşqa davlat hududida öz mamlakati, uning yuridik şaxslari va fuqarolari manfaatlarini himoya qiliş, 2 davlat orasida siyosiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy aloqalarni rivojlantirişga yordam beriş uçun tayinlanadigan mansabdor şaxs. K.ning tayinlanişida uni qabul qiluvçi davlatning aniq roziligi talab etiladi. K. qabul qiluvçi davlatning qonunlari, odat va an'analarini buzmasligi lozim. K.ning faoliyati uni yuboruvçi davlat elçixonasi tomonidan nazorat etiladi. K.lik toifalari K.larning öz xizmat darajadari b-n boğliq unvonlari bölib, ularning 4 xili mavjud: Boş K., K., Vitse-K. va K.lik agentlari. K.lik toifalarini beriş, yuboruvçi davlatning içki işi hisoblanadi va şu davlatning qonunlari b-n tartibga solinadi. 1963 y.da BMT doirasida «K.lik aloqalari haqida» Vena Konvensiyasi işlab çiqilgan, 1994 y. 6 mayda Özbekiston Respublikasi uşbu Konvensiyaga qöşilgan. Özbekiston, şuningdek, bir qator davlatlar b-n K.lik bitimlari tuzgan va ularda K.lik vakolatxonalari va b. mansabdor şaxslar faoliyat doirasi, huquq, imtiyoz va immunitetlari belgilangan. 1996 y. 29 avg. da Özbekiston Respublikasi Konsullik ustavi qabul qilindi, unda K.lik muassasalarining işini taşqil etiş, şu işlarni bajariş tartibi K.lik mansabdor şaxslar tomonidan belgilab berildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОНСУЛ (лот. consul — маслаҳатчи) — 1) Кдд. Римда илк республика даврида вужудга келган олий мансабдор шахс. Консуллар 2 кишидан иборат тартибда дастлаб 1 йиллик муддатга фақат патрицийлар томонидан сайланган. Мил. ав 367 й.дан сўнг К.дан бири плебейлар орасидан сайланган. К. халқ йиғинлари ва сенатни чақирган. Алоҳида ҳолларда сенат К.га чексиз хуқуқлар берган. К. империя даврида ўз амалий аҳамиятини йўқотиб, фахрий унвонга айланган; 2) ўрта аср Шим. ва Марказий Италия шаҳарларидаги олий мансабдор шахс. 8-а. нинг 1-ярмида К. фуқаролар томонидан, асосан, 1 йилга 4— 12 кишидан иборат таркибда сайланиб, олий ижроия, маъмурий, молиявий, суд ва қисман қонун чиқарувчи ҳокимиятга эгалик қилган ва шаҳар патрицийлари манфаатини ифода этган; 3) бир давлатнинг бошқа давлат ҳудудида ўз мамлакати, унинг юридик шахслари ва фуқаролари манфаатларини ҳимоя қилиш, 2 давлат орасида сиёсий, иқтисодий, илмий ва маданий алоқаларни ривожлантиришга ёрдам бериш учун тайинланадиган мансабдор шахс. К.нинг тайинланишида уни қабул қилувчи давлатнинг аниқ розилиги талаб этилади. К. қабул қилувчи давлатнинг қонунлари, одат ва анъаналарини бузмаслиги лозим. К.нинг фаолияти уни юборувчи давлат элчихонаси томонидан назорат этилади. К.лик тоифалари К.ларнинг ўз хизмат даражадари б-н боғлиқ унвонлари бўлиб, уларнинг 4 хили мавжуд: Бош К., К., Вице-К. ва К.лик агентлари. К.лик тоифаларини бериш, юборувчи давлатнинг ички иши ҳисобланади ва шу давлатнинг қонунлари б-н тартибга солинади. 1963 й.да БМТ доирасида «К.лик алоқалари ҳақида» Вена Конвенцияси ишлаб чиқилган, 1994 й. 6 майда Ўзбекистон Республикаси ушбу Конвенцияга қўшилган. Ўзбекистон, шунингдек, бир қатор давлатлар б-н К.лик битимлари тузган ва уларда К.лик ваколатхоналари ва б. мансабдор шахслар фаолият доираси, ҳуқуқ, имтиёз ва иммунитетлари белгиланган. 1996 й. 29 авг. да Ўзбекистон Республикаси Консуллик устави қабул қилинди, унда К.лик муассасаларининг ишини ташқил этиш, шу ишларни бажариш тартиби К.лик мансабдор шахслар томонидан белгилаб берилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.