Konsul

Konsul (Lotin tilida consul — «maslahatçi») — tarixda va hozirgi davrda turli mansablarni anglatgan atama. Qadimgi Rimda bu respublikaning eng yuqori saylanadigan mansabdorlari nomi bölgan, örta asrlarda ayrim Italiya şaharlarining rahbarlari şunday atalgan, hozirgi xalqaro huquqda esa konsul deb bir davlatning boşqa davlat hududidagi rasmiy vakiliga aytiladi.12

ÖzME'ga köra, konsullik mansabi Rimda respublikaning ilk davrida paydo bölgan. Har yili ikki konsul bir yil muddatga saylangan; dastlab ular faqat patritsiylar orasidan tanlangan, miloddan avvalgi 367-yildan keyin esa konsullardan biri plebeylardan saylana boşlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, rimliklar bu mansabni an'anaviy ravişda miloddan avvalgi 509-yilda respublika barpo etilişi bilan boğlagan; konsullarni senturiyalar yiğini saylagan, ikki konsuldan har biri ikkinçisining qarorini bekor qila olgan — bu bir kişining qölida haddan taşqari hokimiyat töplanişining oldini olgan. Plebeylardan saylangan birinçi konsul Lutsiy Sekstiy bölgan.

Konsullar xalq yiğinlari va senatni çaqirgan, qöşinga qömondonlik qilgan; favqulodda holatlarda senat ularga juda keng vakolatlar bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 27-yilda Avgust imperiyaga asos solgaç, konsullar haqiqiy hokimiyatini yöqotib, respublika merosining ramziga aylangan, mansabning özi esa faxriy unvon tusini olgan. 6-asrda imperator Yustinian davrida konsullik tayinlaş butunlay töxtagan: ğarbda sönggi konsul 534-yilda, şarqda 541-yilda saylangan.

ÖzME'ga köra, örta asrlarda Şimoliy va Markaziy Italiya şaharlarida ham konsul deb ataluvçi oliy mansabdorlar bölgan. Ular fuqarolar tomonidan odatda bir yil muddatga, bir neçadan ön ikki kişigaça tarkibda saylangan va şaharning ijroiya, moliya, sud hamda qisman qonun çiqaruvçi hokimiyatini qölida jamlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, Genuya respublikasi konsul unvonini Örta yer dengizi portlarida turuvçi va genuyalik savdogarlar hamda dengizçilarga yordam beruvçi mansabdorlarga ham bera boşlagan — zamonaviy konsul vazifasi aynan şu amaliyotdan kelib çiqqan.

Bugungi kunda konsul — bir davlat tomonidan boşqa davlatga yuboriladigan va u yerda öz mamlakati, uning fuqarolari hamda yuridik şaxslarining manfaatlarini himoya qiluvçi mansabdor. U ikki davlat örtasidagi iqtisodiy, ilmiy va madaniy aloqalarni rivojlantirişga ham kömaklaşadi. Inglizça Vikipediyaga köra, elçidan farqli ravişda bir davlat boşqa mamlakatning bir neça yirik şahrida konsullar tayinlaşi mumkin; konsul ma'lum imtiyozlarga ega bölsa-da, diplomatlar kabi töla daxlsizlikka ega emas.

ÖzME'ga köra, konsulni tayinlaş uçun qabul qiluvçi davlatning roziligi zarur, konsul esa şu davlatning qonunlari va urf-odatlarini hurmat qilişi şart. Konsullik lavozimlarining tört darajasi farqlanadi: boş konsul, konsul, vitse-konsul va konsullik agenti. 1963-yilda BMT doirasida Konsullik munosabatlari töğrisidagi Vena konvensiyasi qabul qilingan; Özbekiston Respublikasi unga 1994-yil 6-mayda qöşilgan. 1996-yil 29-avgustda Özbekiston Respublikasining Konsullik ustavi qabul qilinib, konsullik muassasalari faoliyatining tartibi belgilangan.