Köp ukladli iqtisodiyot

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 870–871-b. — ziyouz.com

Köp ukladli iqtisodiyot -turli mulk şakllari va har xil xöjalik turlarining yaxlitligidan taşkil topgan iqtisodiy tizim. Xöjalik yuritiş tarzi va uklad subyektlari faoliyatini taşkil etişning öziga xos tizimiga ega bölgan turli i.ç. munosabatlarining birgalikda mavjud bölişi b-n yakka ukladli iqtisodiyotdan farq qiladi. Har qanday iqtisodiyot köp ukladli xarakterga ega.

Iqtisodiyot tuzilmalarning özgaruvçanligi ukladlar xususiyatlariga katta ta'sir körsatadi, natijada yangi ukladlar paydo bölgaç, eskilari sifat jihatidan yangi ukladlarga aylanadi yoki yöqolib ketadi. Bu jarayonlar, ayniqsa, bir iqtisodiy tizimdan ikkinçisiga ötişda yoki uning özgarişida yaqqol körivadi. Şunga muvofiq \olda ukladlar 2 guruhga bölinadi: ötmişda ustun bölgan ijtimoiy tizimlarning qoldiği tarzida mavjud böladigan ukladlar; i.ç. usullari va ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlardagi özgarişlar natijasida paydo böladigan ukladlar. Insoniyatning tarixiy taraqqiyoti davomida turli davrlarda biron-bir uklad hukmron mavqeida turgan. Mas, kapitalizmda, garçi davlat, mayda tovar i.ç. ukladlari mavjud bölsada, kapitalistik uklad hukmron bölgan.

SSSR da davlat ukladi hukmron bölişiga qaramay (mulkning 90% davlat qölida töplangan) mayda tovar, oilaviy va xufiya ukladlar ham mavjud bölgan. Hozir jahonda iqtisodiyotga köp ukladlilik yangi sifat kasb etmoqda. I.ç. munosabatlaridagi turli «böğinlar»ning notekis özgarişlari har xil ukladlarni paydo etmoqda. Bunda ukladlarning özaro kuraşi, birining ikkinçisi ustidan hukmronligi va zöravonligi jarayoni emas, balki i.ç. jihatidan ham, ijtimoiy-iqtisodiy jihatidan ham ularning birgalikda mavjudligi va özaro hamkorligi vujudga kelmokda (q. Aralaş iqtisodiyot). Ayni paytda samaradorlikdagi özgarişlar nuqtai nazaridan ukladlar örtasida raqobatçilik xarakteri kuçayib bormoqda. Rivojlangan bozor iqtisodiyoti şaroitlarida amalda hukmron mavqeni egallagan uklad yöq. Ukladlar faoliyati va ularning özaro munosabatlarini tartibga solişni davlat öz zimmasiga oladi. Davlat qonunlar tizimi orqali mulkçilik şakli, i.ç.ni taşkil etiş va b. qanday bölişidan qat'i nazar, har bir uklad manfaatlarini himoya qiladi. Hoz. aralaş iqtisodiyot kapitalistik, nokapitalistik va bozor körinişlaridagi xilma-xil ukladlardan iborat. Köpgina ukladlar faoliyatini xarakatlantiruvçi kuç tadbirkorlik bölib, uning turli şakllari aralaş iqtisodiyotning köp ukladli tarzda rivojlanişi şartşaroiti va asosini taşkil etadi.

Bozor iqtisodiyoti xilma-xil, bir-biri b-n erkin raqobatlaşadigan xöjalik ukladlarini taqozo etadi. Hoz. zamon bozor iqtisodiyotida mayda tovar, jamoa, xususiy, monopollaşmagan kapitalistik, monopolistik, davlat monopolistik, transmilliy ukladlar mavjud. Şuningdek, aralaş va ötkinçi ukladlar ham bor. Turli mamlakatlarda ukladlar nisbati har xil. Ukladlarning yaxlitligini bozor munosabatlari ta'minlaydi. Ukladlar bir-biriga tovarlar, axborot, tajriba, iş kuçi yetkazib beradi. Ular özaro iqtisodiy aloqalarsiz rivojlana olmaydi, ayni vaqtda ular raqobatda böladi.

Bozor iqtisodiyotiga ötiş davrida Özbekiston iqtisodiyoti ham turli mulkçilik (davlat, jamoa, fuqarolar mulki va xususiy mulk)ka va xöjalik şakllariga tayanadi. Özbekistondagi köp ukladli iqtisodiyot tarkibida davlat sektori, jamoa-kooperativ sektor, individual sektor, xususiy sektor, aralaş sektor va xorijiy sektorlar bor. Davlat sektoriga davlat korxonalari, jamoa sektoriga har xil kooperativlar va şirkat xöjaliklari, individual sektorga tomorqa xöjaligi, yakka tartibda işlovçilar, yakka dehqon xöjaliklari kiradi. Xususiy sektorga ayrim tadbirkorlarga qaraşli, yollanma mehnatga asoslangan va öz egasiga fonda beruvçi korxonalar karaydi. Aralaş sektor davlat-aksiyadorlik, qöşma korxonalar, xorijiy sektor çet mamlakatlarga qaraşli bölib, Özbekistonda faoliyat olib borayotgan korxonalarni öz içiga oladi.

Alişer Vahobov.

Q.: Aralaş iqtisodiyot

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЎП УКЛАДЛИ ИҚТИСОДИЁТ -турли мулк шакллари ва ҳар хил хўжалик турларининг яхлитлигидан ташкил топган иқтисодий тизим. Хўжалик юритиш тарзи ва уклад субъектлари фаолиятини ташкил этишнинг ўзига хос тизимига эга бўлган турли и.ч. муносабатларининг биргаликда мавжуд бўлиши б-н якка укладли иқтисодиётдан фарқ қилади. Ҳар қандай иқтисодиёт кўп укладли характерга эга.

Иқтисодиёт тузилмаларнинг ўзгарувчанлиги укладлар хусусиятларига катта таъсир кўрсатади, натижада янги укладлар пайдо бўлгач, эскилари сифат жиҳатидан янги укладларга айланади ёки йўқолиб кетади. Бу жараёнлар, айниқса, бир иқтисодий тизимдан иккинчисига ўтишда ёки унинг ўзгаришида яққол кўривади. Шунга мувофиқ \олда укладлар 2 гуруҳга бўлинади: ўтмишда устун бўлган ижтимоий тизимларнинг қолдиғи тарзида мавжуд бўладиган укладлар; и.ч. усуллари ва ижтимоий-иқтисодий муносабатлардаги ўзгаришлар натижасида пайдо бўладиган укладлар. Инсониятнинг тарихий тараққиёти давомида турли даврларда бирон-бир уклад ҳукмрон мавқеида турган. Мас, капитализмда, гарчи давлат, майда товар и.ч. укладлари мавжуд бўлсада, капиталистик уклад ҳукмрон бўлган.

СССР да давлат уклади ҳукмрон бўлишига қарамай (мулкнинг 90% давлат қўлида тўпланган) майда товар, оилавий ва хуфия укладлар ҳам мавжуд бўлган. Ҳозир жаҳонда иқтисодиётга кўп укладлилик янги сифат касб этмоқда. И.ч. муносабатларидаги турли «бўғинлар»нинг нотекис ўзгаришлари ҳар хил укладларни пайдо этмоқда. Бунда укладларнинг ўзаро кураши, бирининг иккинчиси устидан ҳукмронлиги ва зўравонлиги жараёни эмас, балки и.ч. жиҳатидан ҳам, ижтимоий-иқтисодий жиҳатидан ҳам уларнинг биргаликда мавжудлиги ва ўзаро ҳамкорлиги вужудга келмокда (қ. Аралаш иқтисодиёт). Айни пайтда самарадорликдаги ўзгаришлар нуқтаи назаридан укладлар ўртасида рақобатчилик характери кучайиб бормоқда. Ривожланган бозор иқтисодиёти шароитларида амалда ҳукмрон мавқени эгаллаган уклад йўқ. Укладлар фаолияти ва уларнинг ўзаро муносабатларини тартибга солишни давлат ўз зиммасига олади. Давлат қонунлар тизими орқали мулкчилик шакли, и.ч.ни ташкил этиш ва б. қандай бўлишидан қатъи назар, ҳар бир уклад манфаатларини ҳимоя қилади. Ҳоз. аралаш иқтисодиёт капиталистик, нокапиталистик ва бозор кўринишларидаги хилма-хил укладлардан иборат. Кўпгина укладлар фаолиятини харакатлантирувчи куч тадбиркорлик бўлиб, унинг турли шакллари аралаш иқтисодиётнинг кўп укладли тарзда ривожланиши шартшароити ва асосини ташкил этади.

Бозор иқтисодиёти хилма-хил, бир-бири б-н эркин рақобатлашадиган хўжалик укладларини тақозо этади. Ҳоз. замон бозор иқтисодиётида майда товар, жамоа, хусусий, монополлашмаган капиталистик, монополистик, давлат монополистик, трансмиллий укладлар мавжуд. Шунингдек, аралаш ва ўткинчи укладлар ҳам бор. Турли мамлакатларда укладлар нисбати ҳар хил. Укладларнинг яхлитлигини бозор муносабатлари таъминлайди. Укладлар бир-бирига товарлар, ахборот, тажриба, иш кучи етказиб беради. Улар ўзаро иқтисодий алоқаларсиз ривожлана олмайди, айни вақтда улар рақобатда бўлади.

Бозор иқтисодиётига ўтиш даврида Ўзбекистон иқтисодиёти ҳам турли мулкчилик (давлат, жамоа, фуқаролар мулки ва хусусий мулк)ка ва хўжалик шаклларига таянади. Ўзбекистондаги кўп укладли иқтисодиёт таркибида давлат сектори, жамоа-кооператив сектор, индивидуал сектор, хусусий сектор, аралаш сектор ва хорижий секторлар бор. Давлат секторига давлат корхоналари, жамоа секторига ҳар хил кооперативлар ва ширкат хўжаликлари, индивидуал секторга томорқа хўжалиги, якка тартибда ишловчилар, якка деҳқон хўжаликлари киради. Хусусий секторга айрим тадбиркорларга қарашли, ёлланма меҳнатга асосланган ва ўз эгасига фонда берувчи корхоналар карайди. Аралаш сектор давлат-акциядорлик, қўшма корхоналар, хорижий сектор чет мамлакатларга қарашли бўлиб, Ўзбекистонда фаолият олиб бораётган корхоналарни ўз ичига олади.

Алишер Ваҳобов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.