Koriz
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 622–623-b. — ziyouz.com
Koriz (fors.) — yer osti suvlarini yiğiş va ularni yer yuzasiga çiqariş uçun quriladigan yer osti inşooti; aholini suv b-n ta'minlaş va suğoriş maqsadlarida qöllaniladi. K. Yaqin Şarq, Janubi-Şarqiy Osiyoda tarqalgan. Örta Osiyoning toğli va toğ oldi zonalarida uçraydi. Turkmaniston (Aşxobod ş. yaqinida çuq. 100 m, suv sarfi 150—225 l/s), Özbekistonning Buxoro, Samarqand, Navoiy viloyatlarida 200 ga yaqin K. qazilgan. 20-a.ning 20-y. lariga qadar Örta Osiyoda K. suvlaridan ekinlarni suğorişda foydalanilgan. K. kavlaş yer osti suvlari sathida röy beradigan özgarişlar va joy relyefidagi nişablikni aniq belgilaşni talab etgan. Bu maxsus asboblar (astrolyabiya, vaterpas) vositasida amalga oşirilgan. K. trassasi belgilab çiqilgaç, şu trassa böylab har 5—40 m da quduqlar kavlangan. Quduqlarning çuq. 14—15 m dan
ba'zan 60—70 m gaça borgan. Quduqlar suvli qatlamga tutaşadigan lahim (tunnel) orqali bir-biriga birlaştirilgan. Lahimning bal. 1,5 m, eni 1 m bölib, devorlari yoğoç yoki toşlar b-n mustahkamlangan, uzunligi joy nişabligiga qarab bir neça km gaça çözilgan. Mas, Nurota (Navoiy viloyati)dagi «Maston» nomli K.ning 280 quduği bölib, boş quduğining çuq. 14 m va lahimning öz. 3 km bölgan. K. qurilişi davrida bu quduqlar tuproq-şağalni çiqarib taşlaşga, K.ni işlatiş davrida esa kuzatiş (nazorat), tiklaş, tuzatiş va havo almaştiriş uçun xizmat qiladi.
Örta hisobda 1 m uzunlikdagi suv yiğuvçi quduq 0,3—0,6 l/s suv beradi. K. kavlaşda bir qança korizçi jamoalar oylab va yillab lahim hamda quduqlar qazib, minglab kubometr tuproq va şağal qazib çiqargan. Nurotada qadimgi K.lardan köpi kömilib ketgan. Mastak, Zulm, Zulfiqor, Mozor, Xayrobod, Sulton, Maston, Könçi, Begli, Tayla, Korizçi singari 30 dan ortiq K. bölgan. Ayrim K.larning nomidan ularning qaziliş tarixi, yili çiqadi. Mas, Zulm K.ning nomidagi harflar yiğindisidan abjad hisobida hijriy 970— mil. 1533—1534 y.lar va Zulfiqor K.dan hijriy 1118— mil. 1706 yoki 1707 y. raqamlari çiqadi.
Maşarif Boqiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОРИЗ (форс.) — ер ости сувларини йиғиш ва уларни ер юзасига чиқариш учун қуриладиган ер ости иншооти; аҳолини сув б-н таъминлаш ва суғориш мақсадларида қўлланилади. К. Яқин Шарқ, Жануби-Шарқий Осиёда тарқалган. Ўрта Осиёнинг тоғли ва тоғ олди зоналарида учрайди. Туркманистон (Ашхобод ш. яқинида чуқ. 100 м, сув сарфи 150—225 л/с), Ўзбекистоннинг Бухоро, Самарқанд, Навоий вилоятларида 200 га яқин К. қазилган. 20-а.нинг 20-й. ларига қадар Ўрта Осиёда К. сувларидан экинларни суғоришда фойдаланилган. К. кавлаш ер ости сувлари сатҳида рўй берадиган ўзгаришлар ва жой рельефидаги нишабликни аниқ белгилашни талаб этган. Бу махсус асбоблар (астролябия, ватерпас) воситасида амалга оширилган. К. трассаси белгилаб чиқилгач, шу трасса бўйлаб ҳар 5—40 м да қудуқлар кавланган. Қудуқларнинг чуқ. 14—15 м дан
баъзан 60—70 м гача борган. Қудуқлар сувли қатламга туташадиган лаҳим (туннель) орқали бир-бирига бирлаштирилган. Лаҳимнинг бал. 1,5 м, эни 1 м бўлиб, деворлари ёғоч ёки тошлар б-н мустаҳкамланган, узунлиги жой нишаблигига қараб бир неча км гача чўзилган. Мас, Нурота (Навоий вилояти)даги «Мастон» номли К.нинг 280 қудуғи бўлиб, бош қудуғининг чуқ. 14 м ва лаҳимнинг ўз. 3 км бўлган. К. қурилиши даврида бу қудуқлар тупроқ-шағални чиқариб ташлашга, К.ни ишлатиш даврида эса кузатиш (назорат), тиклаш, тузатиш ва ҳаво алмаштириш учун хизмат қилади.
Ўрта ҳисобда 1 м узунликдаги сув йиғувчи қудуқ 0,3—0,6 л/с сув беради. К. кавлашда бир қанча коризчи жамоалар ойлаб ва йиллаб лаҳим ҳамда қудуқлар қазиб, минглаб кубометр тупроқ ва шағал қазиб чиқарган. Нуротада қадимги К.лардан кўпи кўмилиб кетган. Мастак, Зулм, Зулфиқор, Мозор, Хайробод, Султон, Мастон, Кўнчи, Бегли, Тайла, Коризчи сингари 30 дан ортиқ К. бўлган. Айрим К.ларнинг номидан уларнинг қазилиш тарихи, йили чиқади. Мас, Зулм К.нинг номидаги ҳарфлар йиғиндисидан абжад ҳисобида ҳижрий 970— мил. 1533—1534 й.лар ва Зулфиқор К.дан ҳижрий 1118— мил. 1706 ёки 1707 й. рақамлари чиқади.
Машариф Боқиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.