Koriz

Koriz (Fors tilidan olingan söz) — yer osti suvlarini yiğib, ularni öz oqimi bilan yer yuzasiga çiqaradigan yer osti gidrotexnik inşooti. Aholini içimlik suvi bilan ta'minlaş va ekinlarni suğoriş uçun qurilgan. Eronda bunday inşoot «qanot», Afğoniston va Pokistonda «koriz», Jazoirda «foggara», Ummonda «falaj» deb ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, Ozarbayjon, Örta Osiyo va Eronda koriz bir vaqtning özida suv quvuri va suğoriş tizimi vazifasini bajargan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, koriz suvli qatlamdan boşlanib, yengil nişablik bilan pasayib boradigan yer osti lahimidan va unga tepadan tutaşgan bir qator tik quduqlardan iborat. Suv nasossiz, öz oğirligi bilan oqib, ança pastdagi joyda yer yuzasiga çiqadi. Quduqlar qurilişda tuproq va şağalni çiqarib taşlaş, foydalaniş davrida esa lahimni kuzatiş, tozalaş, ta'mirlaş va havo almaştiriş uçun xizmat qiladi.

ÖzME'ga köra, koriz qazişdan oldin yer osti suvlari sathidagi özgarişlar va joy nişabligini aniq belgilaş talab qilingan; bu işda usturlob va vaterpas kabi asboblardan foydalanilgan. Koriz yönalişi belgilab olingaç, har 5–40 m oralab quduqlar qazilgan, ularning çuqurligi 14–15 m dan 60–70 m gaça bölgan. Quduqlarni bir-biriga tutaştiruvçi lahimning balandligi bir yarim metr, eni bir metr atrofida bölib, devorlari yoğoç yoki toş bilan mustahkamlangan; uning uzunligi joy nişabligiga qarab bir neça kilometrgaça yetgan. Örtaça hisobda suv yiğuvçi qismning har bir metri sekundiga 0,3–0,6 litr suv bergan.

Inglizça Vikipediyaga köra, koriz issiq va quruq iqlimda suvni buğlanib ketişdan saqlagan holda uzoq masofaga yetkazib beradi. U toşqin va zilzilalarga nisbatan çidamli, yağinlar miqdori özgarganda ham suv sarfi keskin özgarmaydi. Şu sababli yil böyi oqadigan katta daryolari bölmagan, toğ etaklarida joylaşgan quruq hududlarda keng tarqalgan.

Rusça Vikipediyaga köra, korizlar dastlab qadimgi Eronda, Ahamoniylar davridan ham oldin paydo bölgan. Eronning Gonabad şahridagi eng qadimgi va eng yirik korizlardan biri YuNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan; u qariyb 2700 yildan beri işlab, 40 mingga yaqin aholini suv bilan ta'minlab kelmoqda. Inglizça Vikipediyaga köra, Erondan taşqari Afğoniston, Xitoyning Şinjon mintaqasidagi Turfon vohasi, Ummon va Pokistonda yirik korizlar hanuz faoliyat körsatadi; bu texnologiya Rim imperiyasi va musulmon Ispaniyasi orqali Yevropaga ham yetib borgan.

ÖzME'ga köra, korizlar Örta Osiyoning toğli va toğ oldi hududlarida uçraydi. Turkmanistonda, Aşxobod yaqinida çuqurligi 100 m gaça boradigan, sekundiga 150–225 litr suv beradigan korizlar bölgan. Özbekistonning Buxoro, Samarqand va Navoiy viloyatlarida 200 ga yaqin koriz qazilgan va 20-asrning 20-yillarigaça ulardan ekin suğorişda foydalanilgan. Nurota atrofida 30 dan ortiq koriz bölgan, jumladan Mastak, Zulm, Zulfiqor, Maston va Korizçi. ÖzME'ga köra, «Maston» korizida 280 ta quduq bölgan, boş quduğining çuqurligi 14 m, lahimi esa 3 km ga çözilgan. Ayrim korizlar nomidagi harflarning abjad hisobidagi qiymatidan ularning qazilgan yili çiqadi: «Zulm» nomi milodiy 1533–1534-yillarni, «Zulfiqor» nomi 1706- yoki 1707-yilni bildiradi. Bunday inşootlarni korizçilar jamoalari oylab va yillab qazigan.