Kosonsoy tumani

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 660–662-b. — ziyouz.com

Kosonsoy tumani - Namangan viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.da taşqil etilgan. 1962 y. 24 dek.da Çust tumani b-n birlaştirilgan. 1973 y. 28 dek.da yana qaytadan tuzilgan. K.t. viloyatning şim. qismida, Qoratoğ etaqlarida, örtaça 790 m balandlikda joylaşgan. Jan.dan Namangan ş., şarqdan viloyatning Yangiqörğon, jan.-ğarbdan Çust tumanlari, şim. va ğarbdan Qirğiziston Respublikasi b-n çegaradoş. Mayd. 0,51 ming km2. Aholisi 141,5 ming kişi (2002). Tumanda 1 şahar (Kosonsoy), 7 qişloq fuqarolar yiğini (Yoşlik, Koson, Tergaçi, Çinovul, Şirin, Qorasuv, Kökumboy) bor. Markazi — Kosonsoy ş.

Tabiati . Tuman hududi toğli r-nlar zonasiga kiradi. Kosonsoy va uning irmoqlari oqib ötgan Qoratoğ, Muğ, Kökumboy qirlari, Dam, Isporan, Yoyiq, Qisiq, Qoranköl, Sarson va Yertikan, Boyoston adirlari bor. Tuman qududining qariyb 1/3 qismi adir. Iqlimi keskin kontinental. Yillik örtaça t-ra 12°, yanv.ning örtaça t-rasi — G, minimal t-ra — 14°, maksimal t-ra 39—4G. Vegetatsiya davri 219 kun. Yillik örtaça yoğin 315 mm. Tuman iqlimining şakllanişida şim.dan keladigan Arktika havo oqimi, Markaziy Osiyo hududida hosil böladigan mö'tadil quruq havo va jan.dan harakatlanuvçi tropik havo oqimlari iştirok etadi. Tuman xududidan Kosonsoyning qariyb 40 km qismi hamda Çust (16 km), Tyoşiktoş (41 km), Kökumboy (12 km) kanallari ötgan. Ulardan suğorişda foydalaniladi. Kosonsoy (Urtatöqay), Qorasuv, Yertikan suv omborlari qurilgan. Tuproği, asosan, böz tuproq, şim. qismida qisman qönğir va toğ oldi tuproqlari. Daryo vodiylarida jiyda, tol, terak, turanğil, yulğun, oqtikan, maymunjon va b. ösadi. Toğlarda dölana, siraç, pista, yonğoq, na'matak, arça, lola, gulbarra, ravoç, qir va adirlarda şuvoq, şöra, yantoq, qöytikan, tekislik joylarda kurmak, qamiş, ajriq, ariq böylarida esa yalpiz uçraydi.

Yovvoyi hayvonlardan tulki, böri, suğur, quyon, olmaxon, qumsiçqon, turli xil ilonlar, toşbaqa, kaltakesaqlar, quşlardan loçin, burgut, qirğovul, oqboş, söfitörğay, kakku, kökqarğa, qizilişton, qir qaldirğoçi, musiça, boyöğli, çumçuq, olaqanot, sassiqpopişak, bulbul va ördaqlar yaşaydi. Kosonsoy soyida, asosan, zarda baliq (marinka) uçraydi. Foydali qazilmalardan quriliş materiallari — toş, arzik, ohaktoş va b. mavjud.

A h o l i s i , asosan, özbek va tojiklar, şuningdek, qirğiz, rus, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 277 kişi. Tuman aholisining 70,8% qişloqlarda, 29,2% şaharda (Kosonsoy) istiqomat qiladi.

Xöjaligi. Q.x.da yetakçi tarmoq — paxtaçilik va ğallaçilik. Şuningdek, çorvaçilik, boğdorçilik, sabzavotçilik ham rivojlangan.

Tumandagi xöjalik yurituvçi subyektlar içida davlatga qaraşli, xususiy korxonalar, fermer xöjaliklari, qöşma korxonalar mavjud. K.t. da 15 ga yaqin yirik sanoat korxonasi faoliyat körsatmoqda. «Kosonsoy — Tekmen» qöşma kor-xonasida junli va kostyumbop matolar, «Atlasmen» qöşma korxonasida adyollar va ayollar kiyimi işlab çiqarilmoqda. Çet el investitsiyalarini jalb qilgan holda 2000 y.da «Uy mehnati», «Şohi töqiş», «Kosonsoykonserva» qöşma aksiyadorlik jamiyatlari, Isroil texnologiyasi asosida meva şarbatlarini işlab çiqaruvçi «Nam-Kon» qöşma korxonasi taşqil etildi. Bu korxonalar tomonidan tuman umumiy sanoat mahsulotining 80% dan köproği işlab çiqarilmokda. «Kosonsoyparranda» işlab turibdi.

Paxta tozalaş, ğişt z-dlari, poyabzal f-kasi, avtokorxona, novvoyxona, quriliş taşqilotlari faoliyat körsatmokda. Yuklarni taşiş, asosan, Kosonsoy—Namangan avtoyöli orqali amalga oşiriladi. Şuningdek, K.— Töraqörğon, K,—Çust, K,—Yangiqörğon, K.—Olabuqa (Qirğiziston) avtoyöllari mavjud.

Tuman yer fondi 51 ming ga bölib, şundan 17,4 ming ga yerda dehqonçilik qilinadi. Suğoriladigan yerdardan 7,6 ming ga yerga paxta, qariyb 8 ming ga ga ğalla, 625 ga ga sabzavot, 63 ga ga kartoşka va b. ekinlar ekiladi. Bundan taşqari, 1676 ga boğ, 700 ga tokzor, 500 ga örmonzor bor. Tumanda 13 şirkat xöjaligi, 153 fermer, 2000 dan ortiq deqqon xöjaliklari faoliyat körsatmoqda. Çorvaçilik ham xöjalikning yetakçi tarmoqlaridan. Tuman şirkat va şaxsiy xöjaliklarida 22,5 mingdan ziyod qoramol, 31 mingdan ziyod qöy va eçki, 50 mingdan ortiq parranda bor (2002).

2001/2002 öquv yilida tumandagi 50 umumiy ta'lim maktabida 33,6 ming, 8 kasb-hunar kollejida 4,5 mingdan ziyod öquvçi ta'lim oldi. Tibbiyot va ped. bilim yurtlari bor. Madaniyat uylari, klublar, 34 kutubxona, ölkaşunoslik muzeyi, 3 stadion mavjud. Markaziy va hududiy kasalxonalar, qişloq uçastka şifoxonalarida 195 vraç faoliyat körsatmokda (har 10 ming aholiga 13,8 vraç). 1932 y.dan «Kosonsoynoma» tuman gaz. çiqadi (adadi 6,5— 7 ming).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОСОНСОЙ ТУМАНИ - Наманган вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент.да ташқил этилган. 1962 й. 24 дек.да Чуст тумани б-н бирлаштирилган. 1973 й. 28 дек.да яна қайтадан тузилган. К.т. вилоятнинг шим. қисмида, Қоратоғ этақларида, ўртача 790 м баландликда жойлашган. Жан.дан Наманган ш., шарқдан вилоятнинг Янгиқўрғон, жан.-ғарбдан Чуст туманлари, шим. ва ғарбдан Қирғизистон Республикаси б-н чегарадош. Майд. 0,51 минг км2. Аҳолиси 141,5 минг киши (2002). Туманда 1 шаҳар (Косонсой), 7 қишлоқ фуқаролар йиғини (Ёшлик, Косон, Тергачи, Чиновул, Ширин, Қорасув, Кўкумбой) бор. Маркази — Косонсой ш.

Табиати . Туман ҳудуди тоғли р-нлар зонасига киради. Косонсой ва унинг ирмоқлари оқиб ўтган Қоратоғ, Муғ, Кўкумбой қирлари, Дам, Испоран, Ёйиқ, Қисиқ, Қоранкўл, Сарсон ва Ертикан, Боёстон адирлари бор. Туман қудудининг қарийб 1/3 қисми адир. Иқлими кескин континентал. Йиллик ўртача т-ра 12°, янв.нинг ўртача т-раси — Г, минимал т-ра — 14°, максимал т-ра 39—4Г. Вегетация даври 219 кун. Йиллик ўртача ёғин 315 мм. Туман иқлимининг шаклланишида шим.дан келадиган Арктика ҳаво оқими, Марказий Осиё ҳудудида ҳосил бўладиган мўътадил қуруқ ҳаво ва жан.дан ҳаракатланувчи тропик ҳаво оқимлари иштирок этади. Туман худудидан Косонсойнинг қарийб 40 км қисми ҳамда Чуст (16 км), Тёшиктош (41 км), Кўкумбой (12 км) каналлари ўтган. Улардан суғоришда фойдаланилади. Косонсой (Уртатўқай), Қорасув, Ертикан сув омборлари қурилган. Тупроғи, асосан, бўз тупроқ, шим. қисмида қисман қўнғир ва тоғ олди тупроқлари. Дарё водийларида жийда, тол, терак, туранғил, юлғун, оқтикан, маймунжон ва б. ўсади. Тоғларда дўлана, сирач, писта, ёнғоқ, наъматак, арча, лола, гулбарра, равоч, қир ва адирларда шувоқ, шўра, янтоқ, қўйтикан, текислик жойларда курмак, қамиш, ажриқ, ариқ бўйларида эса ялпиз учрайди.

Ёввойи ҳайвонлардан тулки, бўри, суғур, қуён, олмахон, қумсичқон, турли хил илонлар, тошбақа, калтакесақлар, қушлардан лочин, бургут, қирғовул, оқбош, сўфитўрғай, какку, кўкқарға, қизилиштон, қир қалдирғочи, мусича, бойўғли, чумчуқ, олақанот, сассиқпопишак, булбул ва ўрдақлар яшайди. Косонсой сойида, асосан, зарда балиқ (маринка) учрайди. Фойдали қазилмалардан қурилиш материаллари — тош, арзик, оҳактош ва б. мавжуд.

А ҳ о л и с и , асосан, ўзбек ва тожиклар, шунингдек, қирғиз, рус, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 277 киши. Туман аҳолисининг 70,8% қишлоқларда, 29,2% шаҳарда (Косонсой) истиқомат қилади.

Хўжалиги. Қ.х.да етакчи тармоқ — пахтачилик ва ғаллачилик. Шунингдек, чорвачилик, боғдорчилик, сабзавотчилик ҳам ривожланган.

Тумандаги хўжалик юритувчи субъектлар ичида давлатга қарашли, хусусий корхоналар, фермер хўжаликлари, қўшма корхоналар мавжуд. К.т. да 15 га яқин йирик саноат корхонаси фаолият кўрсатмоқда. «Косонсой — Текмен» қўшма кор-хонасида жунли ва костюмбоп матолар, «Атласмен» қўшма корхонасида адёллар ва аёллар кийими ишлаб чиқарилмоқда. Чет эл инвестицияларини жалб қилган ҳолда 2000 й.да «Уй меҳнати», «Шоҳи тўқиш», «Косонсойконсерва» қўшма акциядорлик жамиятлари, Исроил технологияси асосида мева шарбатларини ишлаб чиқарувчи «Нам-Кон» қўшма корхонаси ташқил этилди. Бу корхоналар томонидан туман умумий саноат маҳсулотининг 80% дан кўпроғи ишлаб чиқарилмокда. «Косонсойпарранда» ишлаб турибди.

Пахта тозалаш, ғишт з-длари, пойабзал ф-каси, автокорхона, новвойхона, қурилиш ташқилотлари фаолият кўрсатмокда. Юкларни ташиш, асосан, Косонсой—Наманган автойўли орқали амалга оширилади. Шунингдек, К.— Тўрақўрғон, К,—Чуст, К,—Янгиқўрғон, К.—Олабуқа (Қирғизистон) автойўллари мавжуд.

Туман ер фонди 51 минг га бўлиб, шундан 17,4 минг га ерда деҳқончилик қилинади. Суғориладиган ердардан 7,6 минг га ерга пахта, қарийб 8 минг га га ғалла, 625 га га сабзавот, 63 га га картошка ва б. экинлар экилади. Бундан ташқари, 1676 га боғ, 700 га токзор, 500 га ўрмонзор бор. Туманда 13 ширкат хўжалиги, 153 фермер, 2000 дан ортиқ деққон хўжаликлари фаолият кўрсатмоқда. Чорвачилик ҳам хўжаликнинг етакчи тармоқларидан. Туман ширкат ва шахсий хўжаликларида 22,5 мингдан зиёд қорамол, 31 мингдан зиёд қўй ва эчки, 50 мингдан ортиқ парранда бор (2002).

2001/2002 ўқув йилида тумандаги 50 умумий таълим мактабида 33,6 минг, 8 касб-ҳунар коллежида 4,5 мингдан зиёд ўқувчи таълим олди. Тиббиёт ва пед. билим юртлари бор. Маданият уйлари, клублар, 34 кутубхона, ўлкашунослик музейи, 3 стадион мавжуд. Марказий ва ҳудудий касалхоналар, қишлоқ участка шифохоналарида 195 врач фаолият кўрсатмокда (ҳар 10 минг аҳолига 13,8 врач). 1932 й.дан «Косонсойнома» туман газ. чиқади (адади 6,5— 7 минг).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.