Kötariliş va pasayiş
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 885–886-b. — ziyouz.com
Kötariliş va pasayiş (a s t ronomiyada) — Oy va Quyoşning tortiş kuçi ta'sirida Yerdagi dengiz sathining va atmosfera bosimining davriy özgarişi hamda Yer qobiği (litosfera) ning deformatsiyalanişi. Suv sathi 6 soat 13 min. davomida kötari-ladi va şunça vaqt davomida pasayadi. Bu hodisa har 12 soat 25 min.da takrorlanib turadi. Kötarilişni hosil qiluvçi kuç (Ğ) kötarilişni hosil qiluvçi jism (Ğ' jism — Oy va Quyoş) ning Yer sathidagi va markazidagi teng massali zarralarning tortişiş kuçi farqiga proporsional. K. va p. kuçi ğ=~rG formula b-n ifodalanadi. Bunda |x - zarra massasi, g -zarraning Yer markazidan uzoqligi, t - Ğ' jism massasi, R— Ğ' jismning Yer markazidan uzoqligi, /=6,67108 sm/g sek2 — butun olam tortişiş do-imiysi (q. Butun olam tortişiş qonuni). Quyoşning massasi Oyga qaraganda juda katta bölişiga qaramay, Yer b-n Oy örtasidagi masofadan 400 baranar uzoq bölganligi uçun Quyoşning Ğkuçi Oynikiga nisbatan 2,17 marta kiçik. Tor özaygan körfazlarda eng katta kötariliş sodir böladi, mas, Penjinsk gubernyasidagi Oxota dengizida K. va p. amplitudasi 13 m gaça boradi. Kanadaning şarqida (Fandi qöltiğida) Atlantika okeani sathi 18 m gaça, Yerning qattiq «qobigi» esa 50 sm gaça kötarilişi mumkin. K. va p.ning amplitudasi hamda tasnifi Yer, Oy, Quyoşlarning özaro joylaşişiga, geografik kenglik va mahalliy şaroitlarga (mas, dengizning çuqurligiga) boğliq böladi. Yerning öz öqi atrofida sutkali aylanişi, Yer, Oy va Quyoşning öz orbitalari böylab qiladigan harakatlari natijasida K. va p. hodisasi Yerning har bir nuqtasida har xil kattalikda sodir böladi. K. va p. sathining tebranişini mareograf asbobi b-n kuzatib boriladi. Dengiz kemalariga xizmat körsatiş uçun maxsus «Kötariliş jadvallari» tuziladi. Atmosferada kötariliş tebranişlarining davriyligi 12 soat, atm. bosimining özgarişi kam, ekvatorial zonadagina eng yuqori (1 Mbar gaça) böladi. K. va p. ta'sirida atmosferaning bosimi sutka va oy davomida sezilarli darajada özgarib turadi. Yerning tortiş kuçi ta'sirida Oyda sodir böladigan kötarilişlar Oyning öz öqi atrofida aylanişini sekinlaştirganki, oqibatda u Yerga bir tomoni b-n ögirilib qolgan. Oyning Yer atrofi aylaniş tezligidan Yerning öz öqi atrofida aylaniş tezligining katta bölişi Yerdagi sutkalar uzunligining yil sayin ortib borişiga olib kelmokda.
Abdusalom Latipov.
Q.: Butun olam tortişiş qonuni
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЎТАРИЛИШ ВА ПАСАЙИШ (а с т рономияда) — Ой ва Қуёшнинг тортиш кучи таъсирида Ердаги денгиз сатҳининг ва атмосфера босимининг даврий ўзгариши ҳамда Ер қобиғи (литосфера) нинг деформацияланиши. Сув сатҳи 6 соат 13 мин. давомида кўтари-лади ва шунча вақт давомида пасаяди. Бу ҳодиса ҳар 12 соат 25 мин.да такрорланиб туради. Кўтарилишни ҳосил қилувчи куч (Ғ) кўтарилишни ҳосил қилувчи жисм (Ғ’ жисм — Ой ва Қуёш) нинг Ер сатҳидаги ва марказидаги тенг массали зарраларнинг тортишиш кучи фарқига пропорционал. К. ва п. кучи ғ=~рГ формула б-н ифодаланади. Бунда |х - зарра массаси, г -зарранинг Ер марказидан узоқлиги, т - Ғ’ жисм массаси, R— Ғ’ жисмнинг Ер марказидан узоқлиги, /=6,67108 см/г сек2 — бутун олам тортишиш до-имийси (қ. Бутун олам тортишиш қонуни). Қуёшнинг массаси Ойга қараганда жуда катта бўлишига қарамай, Ер б-н Ой ўртасидаги масофадан 400 баранар узоқ бўлганлиги учун Қуёшнинг Ғкучи Ойникига нисбатан 2,17 марта кичик. Тор ўзайган кўрфазларда энг катта кўтарилиш содир бўлади, мас, Пенжинск губернясидаги Охота денгизида К. ва п. амплитудаси 13 м гача боради. Канаданинг шарқида (Фанди қўлтиғида) Атлантика океани сатҳи 18 м гача, Ернинг қаттиқ «қобиги» эса 50 см гача кўтарилиши мумкин. К. ва п.нинг амплитудаси ҳамда таснифи Ер, Ой, Қуёшларнинг ўзаро жойлашишига, географик кенглик ва маҳаллий шароитларга (мас, денгизнинг чуқурлигига) боғлиқ бўлади. Ернинг ўз ўқи атрофида суткали айланиши, Ер, Ой ва Қуёшнинг ўз орбиталари бўйлаб қиладиган ҳаракатлари натижасида К. ва п. ҳодисаси Ернинг ҳар бир нуқтасида ҳар хил катталикда содир бўлади. К. ва п. сатҳининг тебранишини мареограф асбоби б-н кузатиб борилади. Денгиз кемаларига хизмат кўрсатиш учун махсус «Кўтарилиш жадваллари» тузилади. Атмосферада кўтарилиш тебранишларининг даврийлиги 12 соат, атм. босимининг ўзгариши кам, экваториал зонадагина энг юқори (1 Мбар гача) бўлади. К. ва п. таъсирида атмосферанинг босими сутка ва ой давомида сезиларли даражада ўзгариб туради. Ернинг тортиш кучи таъсирида Ойда содир бўладиган кўтарилишлар Ойнинг ўз ўқи атрофида айланишини секинлаштирганки, оқибатда у Ерга бир томони б-н ўгирилиб қолган. Ойнинг Ер атрофи айланиш тезлигидан Ернинг ўз ўқи атрофида айланиш тезлигининг катта бўлиши Ердаги суткалар узунлигининг йил сайин ортиб боришига олиб келмокда.
Абдусалом Латипов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.