Kraxmal
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 692-b. — ziyouz.com
Kraxmal (nem. kraftmehl) — ösimlikning asosiy uglevod zahirasi. Umumiy formulasi (C6H|()O5)g. Rangsiz amorf modda. Fotosintez jarayonida ösimliklarning barglarida hosil böladi. K.ni töla gidrolizlab, glyukoza olinadi. U ösimliklarning turli qismlarida, ayniqsa, kartoşka tuguvagida, ildizida, buğdoy, şoli va makkajöxori donida dovaçalar şaklida tuplanadi. K. miqdori buğdoyda 75%, makkajuxorida 72%,guruçda 80%,kartoşkada 12— 24% ga yetadi. Turli ösimliklardan olingan K. dovaçalarining şakli va hajmi xar xil. Mas, kartoşka K. do-vaçalari nisbatan yirik (kundalangi 25—100 mk), guruç K. dovaçalari esa mayda (kundalangi 3—7 mk). K. dovaçalari suvda isitilganda parçalanib, kleyster hosil qiladi. Deyarli barça K.lar ikki xil polisaxarid — amiloza vaamilopektindan iborat. K. sovuq suv, spirt, efir va b. organik erituvçilarda erimaydi. Kislotalar ta'sirida gidrolizlanib, avval dekstrinlarga, söngra töla gidroliz natijasida D-glyukozaga aylanadi. Fermentlar ta'sirida ança tez gidrolizlanadi. K. gidrolizini katalizlovçi fermentlar amilazalar deb ataladi.
Odam va hayvonlar uçun ösimlik K.i qimmatli oziq modda x.isoblanadi. Insonning uglevodlarga bölgan ehtiyoji, asosan, non, kartoşka, krupalar va b. tarkibadagi K. b-n qoplanadi. Sanoatda K., asosan, kartoşka, makkajöxoridan olinadi. Kartoşka K.i (kartoşka uni) olişda maydalab qorilgan kartoşka massasi suv b-n işlanadi. Hosil bölgan K. sutini tindirib yoki sentrifugalab K. ajratib olinadi. K. oziq-ovqat, qandolatçilik, göşt mahsulotlari tayyorlaşda keng qöllanadi. Etil spirt, butil spirt, atseton va sut kislota, sitrat, glyukonat kislota, yelim i.ç.da K.dan xom aşyo sifatida foydalaniladi. Antibiotiklar, vitaminlar, poroşoklar tayyorlaşda işlatiladi. K. va uning mahsulotlari töqimaçilik, qoğoz sanoatida qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КРАХМАЛ (нем. kraftmehl) — ўсимликнинг асосий углевод заҳираси. Умумий формуласи (С6Н|()О5)г. Рангсиз аморф модда. Фотосинтез жараёнида ўсимликларнинг баргларида ҳосил бўлади. К.ни тўла гидролизлаб, глюкоза олинади. У ўсимликларнинг турли қисмларида, айниқса, картошка тугувагида, илдизида, буғдой, шоли ва маккажўхори донида довачалар шаклида тупланади. К. миқдори буғдойда 75%, маккажухорида 72%,гуручда 80%,картошкада 12— 24% га етади. Турли ўсимликлардан олинган К. довачаларининг шакли ва ҳажми хар хил. Мас, картошка К. до-вачалари нисбатан йирик (кундаланги 25—100 мк), гуруч К. довачалари эса майда (кундаланги 3—7 мк). К. довачалари сувда иситилганда парчаланиб, клейстер ҳосил қилади. Деярли барча К.лар икки хил полисахарид — амилоза ваамилопектиндан иборат. К. совуқ сув, спирт, эфир ва б. органик эритувчиларда эримайди. Кислоталар таъсирида гидролизланиб, аввал декстринларга, сўнгра тўла гидролиз натижасида D-глюкозага айланади. Ферментлар таъсирида анча тез гидролизланади. К. гидролизини катализловчи ферментлар амилазалар деб аталади.
Одам ва ҳайвонлар учун ўсимлик К.и қимматли озиқ модда х.исобланади. Инсоннинг углеводларга бўлган эҳтиёжи, асосан, нон, картошка, крупалар ва б. таркибадаги К. б-н қопланади. Саноатда К., асосан, картошка, маккажўхоридан олинади. Картошка К.и (картошка уни) олишда майдалаб қорилган картошка массаси сув б-н ишланади. Ҳосил бўлган К. сутини тиндириб ёки центрифугалаб К. ажратиб олинади. К. озиқ-овқат, қандолатчилик, гўшт маҳсулотлари тайёрлашда кенг қўлланади. Этил спирт, бутил спирт, ацетон ва сут кислота, цитрат, глюконат кислота, елим и.ч.да К.дан хом ашё сифатида фойдаланилади. Антибиотиклар, витаминлар, порошоклар тайёрлашда ишлатилади. К. ва унинг маҳсулотлари тўқимачилик, қоғоз саноатида қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.